FDI cần gì để tự tin rót vốn chất lượng cao vào Việt Nam?

So với các ưu đãi truyền thống, FDI chất lượng cao ưu tiên thể chế ổn định, năng lực đối tác địa phương và hạ tầng, nhân lực sẵn sàng.

Năm 2008, khi Samsung khởi công nhà máy tại Bắc Ninh, ít ai dự đoán được ông lớn điện tử Hàn Quốc sẽ có khoản đặt cược vào Việt Nam lớn đến đâu. Gần hai thập niên sau, họ đã đầu tư hơn 23 tỷ USD, sử dụng khoảng 90.000 lao động.

Không chỉ xây nhà máy sản xuất, tập đoàn này còn đặt Trung tâm R&D lớn nhất Đông Nam Á, trị giá 220 triệu USD ở Hà Nội. Tại đây, hàng nghìn kỹ sư Việt Nam đang phát triển các mảng về AI, phần mềm và thiết bị thế hệ mới.

Trung tâm R&D khánh thành cuối tháng 12/2022 của Samsung ở Tây Hồ, Hà Nội. Ảnh: Lưu Quý

Các doanh nghiệp Hàn Quốc khác nối bước. LG rót tổng cộng hơn 8 tỷ USD. Hyosung cam kết 4 tỷ USD và định bổ sung thêm 4 tỷ USD. SK muốn đầu tư tại miền Trung. Lotte, CJ, Doosan cùng hàng trăm đối tác trong chuỗi cung ứng cũng tìm đến Việt Nam.

Ông Peter Kim, Tổng giám đốc HSBC Hàn Quốc, dự báo hợp tác Hàn Quốc - Việt Nam thập kỷ tới được định hình "không chỉ bởi dây chuyền lắp ráp mà còn đằng sau cánh cửa các phòng thí nghiệm".

Đây cũng là điều nhà hoạch định chính sách kỳ vọng. Nghị quyết 10 của Bộ Chính trị đang hướng đến thu hút các tập đoàn đa quốc gia hàng đầu thành lập trung tâm R&D, đưa 10.000 doanh nghiệp nội địa tham gia chuỗi cung ứng toàn cầu.

"Dòng vốn FDI chất lượng cao hơn tiếp tục chảy vào Việt Nam sẽ giúp nâng cao năng lực nội địa, đẩy nhanh quá trình hội nhập của các nhà cung ứng trong nước và bồi đắp các kỹ năng về kỹ thuật ở trình độ cao", ông Peter Kim, nhận định.

Theo Bộ Tài chính, Việt Nam có gần 42.000 doanh nghiệp FDI với hơn 47.000 dự án, tổng vốn đăng ký trên 560 tỷ USD. Nửa đầu năm, vốn đăng ký mới đạt khoảng 17,39 tỷ USD, tăng 87,2% so với cùng kỳ 2025.

Giám đốc Khối ngân hàng toàn cầu HSBC Việt Nam Richard Barnsley đánh giá mô hình thu hút FDI để thúc đẩy xuất khẩu đã bộc lộ những giới hạn nhất định. Vì vậy, giai đoạn phát triển tiếp theo không chỉ đòi hỏi thu hút mà còn phải tạo ra và giữ lại giá trị lớn hơn từ dòng vốn đó.

Theo ông, Nghị quyết 10 là bước phát triển quan trọng trong chiến lược này. "Mục tiêu giờ đây không chỉ là thu hút vốn, mà là thu hút năng lực", ông bình luận.

Nhưng đâu là những điều kiện mà FDI mong muốn để tự tin rót vốn chất lượng cao vào Việt Nam? Đầu tiên, theo ông Richard Barnsley, các ưu đãi tài chính truyền thống như thuế hay lao động giá rẻ đang dần kém hiệu quả khi các quốc gia cạnh tranh để thu hút những dòng vốn có chất lượng ngày càng cao.

Trong khi, thể chế vững mạnh là một trong những lợi thế cạnh tranh quốc gia giá trị nhất hiện nay. "Các nhà đầu tư chiến lược ngày càng coi trọng chất lượng thể chế, khả năng dự báo chính sách, năng lực của lực lượng lao động và tốc độ triển khai cải cách của Chính phủ", ông nói.

Theo chuyên gia, điểm tích cực là Nghị quyết 10 đã thực sự chuyển dịch thu hút đầu tư bằng ưu đãi sang củng cố thể chế. Tuy nhiên, nên tăng khả năng thực thi các chính sách hiện nay.

ADM đã đầu tư 4 nhà máy sản xuất thức ăn chăn nuôi, một phòng thí nghiệm, một trung tâm Nghiên cứu và Phát triển Thủy sản ở Việt Nam. Ông Gerald Wilflingseder, Chủ tịch mảng Dinh dưỡng động vật ADM khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đánh giá cao các sáng kiến củng cố niềm tin nhà đầu tư nhưng cho rằng bước triển khai vẫn là điều quan trọng cần cải thiện.

Ví dụ, các doanh nghiệp thường gặp sự không nhất quán trong cách hiểu và áp dụng các chính sách, quy định mới ở các địa phương khác nhau. Bên cạnh đó, thủ tục hành chính và cơ sở hạ tầng số cần tinh gọn, nâng cấp.

"Một số thủ tục công bố sản phẩm được dự định xử lý thông qua các nền tảng điện tử, nhưng trên thực tế, các doanh nghiệp vẫn có thể phải nộp hồ sơ bản cứng do cơ sở hạ tầng số chưa hoàn thiện", ông Gerald Wilflingseder nêu ví dụ.

Nhìn lại 6 năm thực thi Hiệp định Thương mại Tự do Việt Nam - EU (EVFTA), Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) thừa nhận dòng vốn FDI từ khối mở rộng "từ tốn hơn" so với thương mại.

Nguyên nhân bởi nhà đầu tư châu Âu đề cao tính dự báo của môi trường pháp lý, hiệu quả hành chính và các cơ chế bảo hộ pháp lý. Trong khi, báo cáo niềm tin kinh doanh (BCI) quý II chỉ ra một phần ba doanh nghiệp châu Âu phản ánh thủ tục hành chính làm chậm tiến độ triển khai hoạt động và dự án.

Nhiều doanh nghiệp cho biết đội ngũ quản lý phải ngày càng tốn thời gian để xử lý các thủ tục cấp phép nhiều tầng, quy trình phê duyệt lặp lại và yêu cầu hồ sơ chồng chéo. Theo EuroCham, gánh nặng hành chính trở thành "chi phí ẩn" đối với đổi mới sáng tạo, hạn chế khả năng tái đầu tư vào hoạt động (R&D).

Tiếp đến, FDI quan tâm khả năng đảm bảo điều kiện kinh doanh, từ hạ tầng, nhân lực đến bảo hộ sở hữu trí tuệ. "Khi hàng hóa, dữ liệu và dịch vụ được kết nối thông suốt, chi phí logistics sẽ giảm và năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được nâng cao", TS Yap Kwong Weng, Giám đốc chiến lược, Phát triển Bền vững và Truyền thông YCH, nhận định,

Do đó, theo ông, Việt Nam cần tiếp tục đầu tư hạ tầng kết nối, từ đường bộ, cảng biển, sân bay đến hạ tầng số, các khu công nghiệp, khu thương mại tự do.

Năng lực doanh nghiệp trong nước cũng cần củng cố. Đang làm việc với 5.000 nhà cung ứng cấp 1 nội địa, chiếm khoảng 70-80% mạng lưới, SCG (Thái Lan) vẫn cho rằng Việt Nam cần tiếp tục nâng cao năng lực công nghiệp nội địa, phát triển các cụm công nghiệp tích hợp.

Ông Kulachet Dharachandra, Giám đốc quốc gia SCG tại Việt Nam, cho rằng thay vì tiếp cận từng dự án đầu tư một cách riêng lẻ, nên tăng cường liên kết giữa các ngành công nghiệp thượng nguồn, trung nguồn và hạ nguồn, cùng hệ thống logistics, hạ tầng và mạng lưới nhà cung cấp nội địa.

Theo ông Richard Barnsley, hiện thực chất chỉ có một phần nhỏ doanh nghiệp tư nhân trong nước tham gia sâu rộng vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Ngoài ra, số lượng và chất lượng nhân lực rất quan trọng trong quá trình cân nhắc đầu tư. "Mở rộng nghiên cứu và phát triển đòi hỏi một lực lượng lớn hơn nhiều gồm kỹ sư, kỹ thuật viên và nhà nghiên cứu có trình độ cao", ông nói thêm.

Quý II, số lượng yêu cầu tìm kiếm nhân sự trên nền tảng Adecco Việt Nam tăng 32% so với quý I. Tuyển dụng sản xuất & kỹ thuật tăng mạnh nhất, đến 70% so với cùng kỳ 2025, nhờ doanh nghiệp mở rộng sản xuất, tái cấu trúc chuỗi cung ứng và dòng vốn công nghệ cao nhưng nguồn cung không đủ.

Ông Nguyễn Hoàng Thanh Chương, Giám đốc Dịch vụ tuyển dụng Adecco Việt Nam, dự báo nhu cầu nhân sự chuyên môn cao ở các lĩnh vực AI, công nghệ, kỹ thuật, chuỗi cung ứng, dịch vụ tài chính và các vị trí quản lý tiếp tục tăng. "Thiếu hụt nhân tài ở những lĩnh vực này vẫn sẽ là thách thức lớn", ông nói.

Ngoài ra, dòng vốn FDI chất lượng cao mang theo nhiều tài sản chất xám, khiến sở hữu trí tuệ trở thành bận tâm không nhỏ. Khảo sát của EuroCham cho hay, trong số các doanh nghiệp đã đăng ký quyền sở hữu trí tuệ hoặc nhãn hiệu tại Việt Nam, 32% từng gặp ít nhất một vướng mắc.

Phổ biến là cơ chế giải quyết tranh chấp chưa hiệu quả (28%) và thủ tục hành chính kéo dài (18%). "Đây đều là những yếu tố có thể ảnh hưởng đến quyết định nội địa hóa các công nghệ và tài sản trí tuệ có giá trị cao của nhà đầu tư nước ngoài", EuroCham, lưu ý.

Viễn Thông