Điều gì sẽ xảy ra trong 60 ngày đình chiến Mỹ - Iran?

Hôm 17/6, quan chức cấp cao của Mỹ công bố văn bản thỏa thuận đạt được giữa Washington và Tehran nhằm chấm dứt xung đột ở Iran và mở lại eo biển Hormuz. Tổng thống Mỹ Donald Trump ca ngợi thoả thuận chấm dứt xung đột với Iran là "chiến thắng" dành cho Mỹ khi giúp giá dầu giảm và đưa thị trường chứng khoán đảo chiều.

Nhiều kỳ vọng

Thỏa thuận gồm 14 điểm giữa Mỹ và Iran được xây dựng nhằm chấm dứt cuộc xung đột hiện nay, đồng thời tạo nền tảng cho tiến trình ngoại giao mới có thể dẫn tới những thỏa thuận thực chất hơn trong tương lai.

Dù việc ngừng hành động thù địch được đánh giá là mục tiêu khả thi trong ngắn hạn, nhưng các cuộc đàm phán nhằm xử lý những vấn đề sâu rộng hơn giữa hai bên được dự báo sẽ phức tạp và nhiều thách thức hơn. Tiến trình này không chỉ tác động đến quan hệ song phương Mỹ - Iran mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến vấn đề xung đột và hòa bình tại Trung Đông cũng như triển vọng ổn định của nền kinh tế toàn cầu trong thời gian tới.

Cụ thể, Iran và Mỹ đạt được thỏa thuận chấm dứt ngay lập tức và lâu dài hành động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, đồng thời cam kết không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực chống lại nhau. Hai bên cũng khẳng định sẽ tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của đối phương, đồng thời khởi động tiến trình đàm phán kéo dài 60 ngày với khả năng gia hạn theo đồng thuận nhằm hướng tới thỏa thuận toàn diện và cuối cùng.

Cùng với đó, Washington nhất trí dỡ bỏ lệnh phong tỏa hải quân áp đặt đối với Iran, trong khi Tehran cam kết khôi phục hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz về trạng thái trước khi xung đột bùng phát.

Những nội dung này đang từng bước được triển khai trên thực tế: nhiều tàu chở dầu thô của Iran đi qua khu vực phong tỏa tại Vịnh Oman dưới sự giám sát của tàu chiến Mỹ và tàu thương mại cũng bắt đầu nối lại hành trình qua eo biển Hormuz.

Washington cũng nhất trí phối hợp với đối tác trong khu vực để thành lập quỹ tái thiết và phát triển kinh tế dành cho Iran với quy mô tối thiểu 300 tỷ USD. Tổng thống Trump cho biết thêm Bộ Tài chính Mỹ sẽ không tham gia đóng góp vào quỹ này, song bày tỏ kỳ vọng các quốc gia vùng Vịnh sẽ đảm nhận vai trò tài trợ chính. Kế hoạch bao gồm việc giải phóng một phần tài sản của Iran hiện đang bị phong tỏa nhằm hỗ trợ tiến trình phục hồi và phát triển kinh tế của nước này.

Khoảnh khắc ông Trump kí thoả thuận Mỹ - Iran.

Về phía mình, Iran tái khẳng định họ chỉ theo đuổi tham vọng hạt nhân dân sự và đồng ý đàm phán về tương lai của việc làm giàu uranium, kho dự trữ uranium được làm giàu cao và những vấn đề liên quan. Washington và Tehran cũng nhất trí thảo luận về khả năng dỡ bỏ lệnh trừng phạt chính của Mỹ đối với Iran.

Điều khoản quan trọng nhất trong thỏa thuận liên quan đến Lebanon khi Iran chính thức hóa mối liên hệ giữa mặt trận Iran và Lebanon, gây sức ép lên Israel thông qua Washington để chấp nhận mối liên hệ đó và ngừng hoạt động chống lại Hezbollah.

Mỹ - Iran sẵn sàng đàm phán

Dù Mỹ và Iran nhất trí ngừng bắn 60 ngày để phục vụ đàm phán, nhưng Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Tehran tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz để đáp trả cuộc tấn công của Israel vào Lebanon. Tuy nhiên, trên thực tế quân đội Mỹ cho biết tàu thương mại vẫn hoạt động bình thường.

Theo Reuters, những diễn biến này có thể làm phức tạp thêm cuộc đàm phán mà cả Mỹ và Iran đều muốn thúc đẩy để đạt thỏa thuận tạm thời do Pakistan làm trung gian. Hiện tại, phái đoàn Mỹ và Iran đã đến Thuỵ Sĩ để chuẩn bị cho cuộc đàm phán trực tiếp đầu tiên kể từ khi thoả thuận hoà bình 14 điểm được ký kết thông qua hình thức ký điện tử.

"Tôi nghĩ chúng ta hy vọng sẽ đạt được tiến triển về vấn đề hạt nhân, tiến triển về vấn đề ngừng bắn ở Lebanon với vài ngày đàm phán", Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nói với phóng viên trước khi rời căn cứ không quân Andrews gần thủ đô Washington để tới thành phố Lucerne của Thụy Sĩ.

Nhìn chung, cả Mỹ và Iran nhiều khả năng sẽ tự nhận mình là bên giành chiến thắng sau cuộc đối đầu, song thực tế cho thấy cả hai đều phải gánh chịu những tổn thất đáng kể. Đối với Tổng thống Trump, thành quả nổi bật nhất của thỏa thuận là việc khôi phục hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz - tuyến hàng hải chiến lược nơi khoảng 20% lượng dầu khí được giao dịch trên toàn cầu đi qua.

Động thái này được kỳ vọng sẽ góp phần ổn định thị trường năng lượng thế giới, dù việc gián đoạn hoạt động tại eo biển Hormuz trước đó vốn là hệ quả trực tiếp của cuộc xung đột. Về phía Iran, dù chính quyền vẫn duy trì được quyền kiểm soát đất nước nhưng quốc gia này được cho là sẽ đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng cùng sự suy giảm đáng kể về năng lực quân sự.

Thỏa thuận này mang lại sự nhẹ nhõm đáng kể cho các quốc gia vùng Vịnh, Ả Rập, vốn chịu nhiều tác động từ nhiều đợt tấn công liên tiếp của Iran và nguy cơ gián đoạn kinh tế kéo dài. Đối với Bahrain, Iraq, Kuwait và Qatar, eo biển Hormuz là tuyến đường huyết mạch gần như không thể thay thế trong hoạt động xuất khẩu bằng đường biển. Việc khôi phục lưu thông qua tuyến hàng hải chiến lược này được kỳ vọng sẽ giúp bảo đảm dòng chảy dầu khí quan trọng và giảm áp lực đối với nền kinh tế khu vực.

Ở chiều ngược lại, thỏa thuận được xem là bất lợi đáng kể đối với Israel, đặc biệt là Thủ tướng Benjamin Netanyahu, người từ lâu coi Iran là mối đe dọa an ninh mang tính sống còn. Chiến dịch đối phó Iran vẫn nhận được sự ủng hộ rộng rãi trong dư luận Israel, trong bối cảnh ông Netanyahu đang bước vào giai đoạn đầy thách thức trước một cuộc bầu cử quan trọng dự kiến diễn ra trong những tháng tới.

Phép thử 60 ngày

Khoảng thời gian 60 ngày được đánh giá là đủ để kiểm chứng hiệu quả của thỏa thuận, nhưng chưa đủ để hoàn tất toàn bộ tiến trình đàm phán. Tuy nhiên, vẫn tồn tại ba vấn đề có thể khiến thỏa thuận đổ vỡ. Trong đó, trở ngại đầu tiên liên quan đến Lebanon.

Iran đưa ra những yêu cầu ở mức rất cao và liên tục gia tăng sức ép bằng cách gắn việc đạt được một thỏa thuận cuối cùng với điều kiện Israel phải rút hoàn toàn lực lượng khỏi Lebanon. Yêu cầu này được phản ánh trong nội dung thỏa thuận thông qua cam kết tôn trọng chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Lebanon.

Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu phát đi tín hiệu cho thấy ông không xem mình bị ràng buộc bởi điều khoản của thỏa thuận giữa Washington và Tehran, đồng thời chưa có dấu hiệu sẵn sàng rút lực lượng khỏi Lebanon. Trong khi đó, Iran vẫn liên tục cảnh báo đáp trả nếu Beirut bị tấn công, đặt Tehran trước lựa chọn đầy khó khăn.

Nếu thực hiện các lời đe dọa, Iran có nguy cơ châm ngòi cho một vòng xung đột mới, làm đổ vỡ thỏa thuận tạm thời vừa đạt được. Ngược lại, nếu kiềm chế, nước này có thể phải đối mặt với sự suy giảm uy tín cũng như ảnh hưởng của Hezbollah trong khu vực. Đây được xem là yếu tố khó lường nhất và có khả năng tác động mạnh đến tương lai của tiến trình hiện nay.

Vấn đề thứ hai nằm ở chương trình hạt nhân của Iran và tiến trình dỡ bỏ lệnh trừng phạt, lĩnh vực được xem là phức tạp và đòi hỏi trình độ kỹ thuật cao nhất trong các cuộc đàm phán.

Khác với thỏa thuận hạt nhân năm 2015 - một văn kiện chi tiết quy định rõ giới hạn đối với hoạt động hạt nhân của Tehran, thỏa thuận hiện nay mới chỉ đề cập khái quát đến những vấn đề cốt lõi như mức độ làm giàu uranium hay tương lai của kho dự trữ uranium được làm giàu ở cấp độ cao. Phần lớn các nội dung quan trọng vẫn được để lại cho vòng đàm phán tiếp theo và đây cũng chính là giai đoạn mà những thỏa thuận kiểu này thường đối mặt với nguy cơ đổ vỡ lớn nhất.

Nhìn chung, thách thức lớn nhất vẫn nằm ở những chi tiết chưa được thống nhất. Các bên vẫn cần làm rõ thời hạn tạm ngừng hoạt động làm giàu uranium sẽ kéo dài trong bao lâu; số uranium đã làm giàu, ước tính khoảng 400 kg sẽ được đưa ra khỏi Iran hay chỉ được pha loãng ngay trong nước; cơ chế thanh sát và xác minh sẽ được triển khai như thế nào tại những cơ sở đã bị không kích và hư hại một phần; đồng thời xác định lộ trình nới lỏng biện pháp trừng phạt tương ứng với những bước nnào trong tiến trình hạt nhân.

Bên cạnh vấn đề kỹ thuật, một trở ngại đáng kể khác nằm ở Washington. Tổng thống Trump phát tín hiệu bất kỳ thỏa thuận cuối cùng cũng sẽ được trình lên Quốc hội xem xét. Trong bối cảnh việc dỡ bỏ lệnh trừng phạt quan trọng của Mỹ nhiều khả năng cần sự phê chuẩn của cơ quan lập pháp, tiến trình này có thể trở thành rào cản lớn, thậm chí là yếu tố làm đổ vỡ toàn bộ thỏa thuận.

Yếu tố thứ ba có nguy cơ làm đổ vỡ thỏa thuận liên quan đến eo biển Hormuz. Việc Tehran yêu cầu được chính thức thừa nhận quyền kiểm soát thực tế đối với tuyến hàng hải chiến lược này, dù không áp dụng phí quá cảnh vẫn tiềm ẩn nguy cơ phát sinh các điểm nóng trong tương lai.

Chẳng hạn, những tàu thuyền không thực hiện khai báo với Cơ quan Quản lý Eo biển vịnh Ba Tư (PGSA) mới được thành lập có thể bị lực lượng chức năng ngăn chặn hoặc bắt giữ. Trong bối cảnh căng thẳng hiện nay, bất kỳ vụ việc nào như vậy cũng có thể khiến căng thẳng leo thang. Chính vì vậy, mức độ rủi ro vẫn nằm ở mức cao.

Những tuần tới đang được xem là giai đoạn thử nghiệm khi Mỹ và Iran cùng đánh giá mức độ sẵn sàng thực thi cam kết đã thống nhất, đồng thời xác định liệu điều kiện chính trị và chiến lược cho một thỏa thuận lâu dài có thực sự tồn tại hay không.

Tehran đã ký vào văn bản tuyên bố hòa bình, nhưng đồng thời vẫn âm thầm chuẩn bị cho kịch bản đổ vỡ có thể xảy ra. Câu hỏi cốt lõi đặt ra là thỏa thuận này đang được thiết kế cho tương lai nào trong hai khả năng đối lập đó và khoảng thời gian 60 ngày tới được cho là sẽ mang lại câu trả lời, trong bối cảnh Iran cố gắng xây dựng văn bản theo hướng có thể đứng vững ngay cả trong kịch bản bất lợi nhất.

Cùng với đó, khi tham dự Hội nghị Thượng đỉnh G7 cùng các nhà lãnh đạo khác tại Pháp, ông Trump cũng rút lại ít nhất một trong những lý do mà ông từng đưa ra để biện minh cho việc tấn công Iran và nhấn mạnh rằng sẽ là "không công bằng" nếu Tehran không có tên lửa đạn đạo, trong khi trước đó ông đã thề sẽ xóa sổ chúng.