Tiếng khèn Mông mãi ngân vang giữa đại ngàn Sơn La

Thanh âm giữ hồn bản H’Mông

Chiều muộn, mây bảng lảng phủ kín những triền núi Tây Bắc. Giữa không gian tĩnh lặng của bản làng vùng cao, tiếng khèn Mông cất lên khi trầm hùng, lúc réo rắt, hòa cùng tiếng gió ngàn và tiếng suối chảy. Âm thanh ấy đã theo bước chân người H'Mông qua bao thế hệ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa ở Sơn La.

Với đồng bào H'Mông, khèn không đơn thuần là nhạc cụ. Đó là tiếng nói của tâm hồn, là cách bày tỏ tình cảm, gửi gắm nỗi niềm và kết nối con người với tổ tiên, cộng đồng. Từ lễ hội mùa xuân, ngày cưới, phiên chợ vùng cao đến nghi lễ tiễn đưa người đã khuất, tiếng khèn luôn hiện diện như một biểu tượng thiêng liêng của bản sắc dân tộc.

Người H'Mông vẫn truyền nhau quan niệm rằng con trai phải biết thổi khèn, múa khèn; con gái phải biết thêu váy áo. Bởi vậy, nhiều đứa trẻ lớn lên trong tiếng khèn của cha, của ông sau mỗi buổi lên nương. Những giai điệu ấy thấm dần vào ký ức, trở thành sợi dây nối các thế hệ.

Để tạo nên một cây khèn hoàn chỉnh là cả quá trình đòi hỏi sự công phu. Người thợ phải lựa gỗ làm bầu khèn, chọn những ống trúc, ống nứa đạt độ già thích hợp, sau đó tỉ mỉ chế tác từng "lưỡi gà" bằng đồng và chỉnh âm. Chỉ một sai lệch nhỏ cũng đủ khiến tiếng khèn mất đi sự vang, trong và độ ngân vốn có.

Hơn 40 năm gắn bó với nghề chế tác khèn ở xã Suối Tọ, nghệ nhân Thào A Vang vẫn miệt mài giữ nghề truyền thống.

"Muốn làm được cây khèn hay thì trước hết phải hiểu tiếng khèn. Người làm phải biết từng nốt nhạc, từng độ ngân để chỉnh từng chiếc lưỡi gà. Chỉ cần lệch một chút là âm thanh không còn đúng nữa", ông Vang chia sẻ.

Theo ông, mỗi cây khèn mất từ 3 đến 5 ngày để hoàn thiện, trong đó công đoạn khó nhất là rèn và chỉnh lưỡi gà. Chính sự tỉ mỉ ấy đã tạo nên những cây khèn mang âm sắc riêng của người H'Mông Sơn La.

Du khách giao lưu với đội múa khèn xã Xím Vàng, tỉnh Sơn La. Ảnh: Trường Sơn

Theo tiếng khèn đến những bản du lịch cộng đồng

Nếu trước đây tiếng khèn chủ yếu vang lên trong phạm vi bản làng thì nay, cùng với sự phát triển của du lịch cộng đồng, thanh âm ấy đã trở thành điểm nhấn trong nhiều lễ hội và sản phẩm du lịch của Sơn La.

Ở Tà Xùa, nơi đồng bào H'Mông chiếm phần lớn dân số, mỗi chiều sân nhà văn hóa bản Chung Trinh lại rộn ràng tiếng khèn, tiếng sáo và những điệu múa truyền thống. Các đội văn nghệ duy trì tập luyện thường xuyên để phục vụ lễ hội, ngày hội văn hóa và đón khách du lịch.

Không xa đó, tại bản Làng Chếu, nghệ nhân Mùa A Chu vẫn đều đặn truyền dạy nghề chế tác và biểu diễn khèn cho thanh niên trong bản. Ông cùng nhiều hạt nhân văn hóa địa phương trực tiếp hướng dẫn từ cách chọn nguyên liệu, lắp ráp đến kỹ thuật lấy hơi, giữ nhịp và biểu diễn.

"Giữ được tiếng khèn là giữ được bản sắc của dân tộc mình. Tôi mong lớp trẻ không chỉ biết thổi khèn mà còn hiểu giá trị văn hóa phía sau mỗi làn điệu", ông Mùa A Chu nói.

Không chỉ ở Tà Xùa, nhiều địa phương như Háng Đồng, Xím Vàng hay cao nguyên Mộc Châu cũng duy trì các câu lạc bộ khèn Mông. Những buổi sinh hoạt không đơn thuần để luyện biểu diễn mà còn là không gian trao truyền kỹ năng, kinh nghiệm và tình yêu với văn hóa truyền thống.

Du khách đến Sơn La hôm nay không chỉ tìm đến biển mây Tà Xùa, những đồi chè Mộc Châu hay cung đường vùng cao Xím Vàng, mà còn mong được hòa mình vào không gian văn hóa H'Mông. Tiếng khèn vang lên giữa sân bản, bên bếp lửa hay trong lễ hội đã trở thành trải nghiệm khó quên đối với nhiều người.

Theo ông Đỗ Văn Xiêm - Chủ tịch UBND xã Tà Xùa, địa phương xác định bảo tồn văn hóa là nền tảng để phát triển du lịch cộng đồng.

"Chúng tôi tiếp tục gìn giữ nghệ thuật khèn Mông, nghề dệt thổ cẩm và các lễ hội truyền thống để vừa bảo tồn bản sắc văn hóa, vừa tạo thêm sinh kế cho người dân thông qua phát triển du lịch".

Cùng với homestay, trải nghiệm nghề truyền thống và ẩm thực bản địa, nghệ thuật khèn Mông đang góp phần tạo nên dấu ấn riêng cho du lịch vùng cao Sơn La.

Tiếng khèn Mông giữa rừng sơn tra bản Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, tỉnh Sơn La. Ảnh: Trường Sơn

Để tiếng khèn còn mãi với đại ngàn Sơn La

Giữa nhịp sống hiện đại, điều đáng quý nhất không phải những sân khấu lớn mà chính là sự bền bỉ gìn giữ văn hóa trong từng bản làng.

Ở bản Nậm Nghẹp, xã Ngọc Chiến, nghệ nhân Kháng A Dua nhiều năm nay vẫn đều đặn hướng dẫn thanh thiếu niên học thổi và múa khèn sau những buổi lao động. Những "lớp học" ấy không có giáo trình hay bảng đen, chỉ có tiếng khèn, sự chỉ bảo tận tình của các nghệ nhân và niềm say mê của lớp trẻ.

Không riêng Nậm Nghẹp, tại Suối Tọ, Háng Đồng, Tà Xùa hay Mộc Châu, nhiều địa phương đã thành lập các câu lạc bộ văn nghệ dân gian, tổ chức hội thi thổi khèn, múa khèn, đưa nghệ thuật khèn Mông vào các lễ hội truyền thống và hoạt động du lịch cộng đồng.

Việc bảo tồn vì thế không còn dừng lại ở lưu giữ ký ức mà từng bước trở thành nguồn lực phát triển. Khi người dân có thêm thu nhập từ biểu diễn văn nghệ, chế tác khèn, làm du lịch hay giới thiệu văn hóa bản địa, những giá trị truyền thống cũng có thêm sức sống trong đời sống đương đại.

Chiều xuống trên cao nguyên Mộc Châu, mây vẫn phủ kín Tà Xùa, gió vẫn lùa qua Xím Vàng, Suối Tọ hay Nậm Nghẹp. Tiếng khèn Mông lại ngân vang giữa đại ngàn như lời tự tình của núi rừng, nối quá khứ với hiện tại và gắn kết các thế hệ bằng một thanh âm mộc mạc nhưng bền bỉ.

Giữa vòng quay của cuộc sống hiện đại, vẫn có những nghệ nhân lặng lẽ giữ từng làn điệu, từng nhịp thở của cây khèn. Và chừng nào tiếng khèn Mông còn vang vọng trên núi rừng Sơn La, chừng đó hồn cốt văn hóa của đồng bào H'Mông vẫn tiếp tục được gìn giữ, trao truyền và lan tỏa cho các thế hệ mai sau.