Di chứng chiến tranh của các cựu binh

Hơn nửa thế kỷ trôi qua, nhiều cựu binh tại Trung tâm Điều dưỡng Nghệ An vẫn sống trong ám ảnh bom đạn và những vết thương chưa bao giờ liền sẹo.

Vừa nhìn thấy cán bộ y tế dẫn đoàn khách Hà Nội ghé thăm khu điều trị đặc biệt, ông Phạm Quang Tỉu vội vàng quay lại phòng, mặc bộ quân phục gắn huân huy chương. "Tôi mặc để hát tặng đoàn bài Giải phóng miền Nam", người cựu chiến binh 74 tuổi nói.

Một cán bộ của Trung tâm giải thích việc ra ngoài xã hội hay giao tiếp với người lạ là thử thách lớn với thương binh tâm thần. "Ngày nào họ cũng ngóng người đến thăm", vị cán bộ nói.

Ông Tỉu quê Hương Khê, Hà Tĩnh, cựu lính lái xe của Đoàn 559 chi viện chiến trường miền Nam. Ở Trung tâm, ông là số ít những người "tỉnh" nhất trong số 31 cựu binh mắc tâm thần phân liệt do di chứng chiến tranh.

Trong một trận B-52 rải thảm trên đường Trường Sơn, đội xe của ông bị đánh trúng đội hình, hy sinh gần hết. Ông bị chấn thương sọ não, suy giảm trí nhớ nghiêm trọng trước khi được chuyển về Trung tâm.

Thương binh Phạm Quang Tỉu, 74 tuổi, quê Hương Khê, Hà Tĩnh, từng là lính lái xe Trường Sơn. Ảnh: Quỳnh Nguyễn

Nửa thế kỷ trôi qua, thế giới của ông Tỉu vẫn đóng khung trong điều lệnh quân đội. Chăn màn luôn được gấp vuông vức sắc cạnh, tóc cắt ngắn ba phân, tác phong khẩn trương. Đôi lúc, ông bật khóc vì nhớ đồng đội, lát sau lại đọc vanh vách bài thơ chúc Tết Kỷ Dậu 1969 của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Nhưng khi hỏi về cuộc sống thời bình, cựu lính Trường Sơn chỉ lắc đầu vô định.

Gia đình nhiều lần đón về Hà Tĩnh, ông Tỉu ở lại vài ngày rồi đòi quay lại trung tâm. Với ông, phải sinh hoạt cùng đồng đội mới kịp thời nhận lệnh từ chỉ huy. Nhiều đêm vẫn nghe văng vẳng tiếng bước chân, tiếng hát quân hành của đồng đội. "Tôi luôn trong tư thế sẵn sàng chiến đấu mỗi khi nghe lệnh xung phong", ông Tỉu nói.

Những khẩu lệnh "Bắn, xung phong" không phải là ảo giác của ông Tỉu. Nó thường được phát ra từ phòng của ông Nguyễn Sỹ Tú, 75 tuổi, mỗi khi lên cơn.

Ông Tú nhập ngũ cuối năm 1980, công tác tại Bộ Tham mưu Quân khu 4. Năm 1989, ông bị thương nặng khi làm nhiệm vụ, chuyển về Đoàn 200 an dưỡng trước khi gắn bó với trung tâm từ năm 1995. Ông mắc tâm thần phân liệt, mất 81% sức khỏe, xếp hạng bệnh binh 1/3. Di chứng chiến tranh khiến cựu binh thu mình, bài xích người lạ. Mỗi lần hoảng loạn phát bệnh, tiếng hô "bắn, xông lên" trở thành cơ chế phòng vệ duy nhất.

Bác sĩ Đào Quân, cán bộ chăm sóc y tế tại trung tâm, cho biết sức khỏe ông Tú suy yếu nhanh, phải phụ thuộc thuốc an thần liều cao để cắt cơn. "Sự tàn khốc của quá khứ khiến ông chỉ nhớ ký ức xung phong cùng đồng đội", bác sĩ nói.

Khoa tâm thần kinh của Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nghệ An phần lớn tiếp nhận bệnh binh tổn thương não do sức ép bom đạn, thương tật trên 81%. Phác đồ chuyên biệt được áp dụng cho các tình trạng hoảng loạn, ảo thanh, kích động. Trở về từ lằn ranh sinh tử, có người bộc phát la hét, số khác thu mình, biến sắc khi nhắc chuyện cũ.

Ông Nguyễn Hoài Minh, 67 tuổi, thuộc nhóm bệnh nhân khép kín. Ông tham gia chiến trường bảo vệ biên giới Tây Nam từ năm 1978. Đầu năm 1980, tại mặt trận Phnom Chhat (Campuchia), đơn vị ông làm nhiệm vụ truy quét tàn quân Khmer Đỏ. Trong một trận đánh, hầm của ông Minh trúng đạn pháo. Tỉnh lại giữa bóng tối đặc quánh, đất đá đè lấp nghẹt thở, ông hoảng loạn dùng tay cào bới, kêu gào trong vô vọng. 6 đồng đội hy sinh, duy nhất ông sống sót. Sức ép của quả đạn gây chấn động não đẩy ông vào căn bệnh tâm thần phân liệt.

Tỷ lệ thương tật 81% cùng ký ức về cái chết của đồng đội trở thành bóng đen tâm lý khó gỡ với cựu binh này. Mỗi khi thay đổi thời tiết hoặc nghe nhắc chuyện chiến trường, ông Minh co rúm người, lẩm bẩm những câu về bom đạn. "Vết thương vô hình giam lỏng ông trong nỗi sợ hãi suốt hàng chục năm", một điều dưỡng cho biết.

Ông Phạm Trọng Song, 70 tuổi, đang làm việc tại phòng riêng của mình ở Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nghệ An, ngày 28/8. Ảnh: Nga Thanh

Cạnh khu tâm thần là nơi sinh hoạt của 51 thương bệnh binh thuộc khu phục hồi chức năng. "Nửa khuôn mặt biến dạng sau 15 lần đại phẫu của tôi là minh chứng cho sự khốc liệt của bom đạn", thương binh Phạm Trọng Song, 70 tuổi, kể.

Gác giấy báo đại học năm 1973, ông Song nhập ngũ vào Sư đoàn 324, chiến đấu tại mặt trận Quảng Đà (Quảng Nam – Đà Nẵng). Ngày 28/11/1974, đang bám công sự tiến công, một quả đạn M79 phát nổ cách ông Song chừng một mét. Đất đá hất văng người lính trẻ. Đưa tay vuốt mặt nhầy nhụa máu, ông nhận ra nửa khuôn mặt trái của mình đã biến mất.

Bất tỉnh 7 ngày đêm, ông Song thoát chết nhờ được quân y rạch khí quản cấp cứu khẩn cấp ngay trên chiến hào.

Trải qua 15 ca phẫu thuật tạo hình xương hàm, ghép da và lắp mắt giả tại Bệnh viện 108, ông Song mang thương tật 81% về trung tâm.

Mảnh đạn găm trong cơ thể biến thành những cơn đau xé thịt mỗi khi chuyển mùa. Vợ ông, một nữ điều dưỡng tại Trung tâm, thường xuyên phải dùng vải quấn chặt ngực và đầu chồng để nén cơn nhức buốt.

Những cơn ác mộng chiến tranh đeo đẳng người lính mặt trận Quảng Đà. Nhiều đêm, ông giật mình lao xuống giường, nhét vội quần áo vào balo, hét lên giục mọi người sơ tán. Có lần, ông lấy vải quấn chặt chân vợ do hoang tưởng đang cầm máu cho đồng đội. Khi vợ lay gọi, ông bừng tỉnh, lẩm bẩm tự trấn an: "Hòa bình rồi, chiến tranh qua rồi".

Hiện ông Song tự học đan chổi, làm tăm tre để kiếm thêm thu nhập. Tại khu phục hồi chức năng, 50 thương bệnh binh đeo tay chân giả vẫn tự tay nấu nướng, dọn phòng, hoặc lái xe ba gác đi chợ mua thực phẩm. "Chúng tôi phải sống mạnh mẽ để bù đắp phần đời cho những đồng đội mãi nằm lại chiến trường", ông nói.

Ông Nguyễn Thiếu Lâm, Giám đốc Trung tâm Điều dưỡng thương binh Nghệ An, cho biết nơi đây đang chăm sóc 106 người, bao gồm 83 thương bệnh binh nặng từng chiến đấu tại các chiến trường chống Mỹ, biên giới Tây Nam, Lào, Campuchia.

Theo ông Lâm, những khoảnh khắc sinh tử vĩnh viễn ám ảnh người lính đang được chăm sóc tại đây. Dấu ấn của quá khứ bi hùng xen lẫn đau thương yêu cầu công tác chăm sóc phải kết hợp chặt chẽ giữa y tế và tâm lý. Nhiều bệnh binh tự nhốt mình khép kín, cán bộ điều dưỡng phải kiên nhẫn dùng sự chân thành, vui vẻ để từng bước tiếp cận.

"Mỗi cựu binh mang bóng dáng một nhân chứng lịch sử, luôn trăn trở về sự hy sinh của đồng đội nhiều hơn tổn thất cá nhân", ông Lâm nói.

Nga Thanh - Quỳnh Nguyễn