Nga tung sơn 'thôi miên' chống bầy UAV sát thủ tích hợp AI

Một loại vũ khí mới đang xuất hiện trên chiến trường Ukraine, nhưng lần này nó không phải tên lửa, pháo phản lực hay hệ thống tác chiến điện tử. Đó đơn giản chỉ là… những vệt sơn trắng ngoằn ngoèo, tạp chí quân sự Mỹ TWZ đưa tin ngày 1/6.

Xe tải Nga được sơn ngụy trang để đánh lừa UAV tích hợp AI. Nguồn: TMZ.

Tuy nhiên, đằng sau những hoa văn kỳ dị phủ kín thân xe tải quân sự Nga là một nỗ lực đầy sáng tạo nhằm đánh lừa trí tuệ nhân tạo (AI) đang ngày càng được tích hợp vào các máy bay không người lái (UAV) tấn công của Ukraine. Cuộc chiến hiện đại đang bước sang một giai đoạn mới, nơi sơn ngụy trang không còn nhằm đánh lừa con người, mà nhằm đánh lừa máy móc.

Từ chiến hạm Thế chiến đến xe tải thời AI

Những ngày gần đây, mạng xã hội xuất hiện hàng loạt hình ảnh các xe tải quân sự Ural và KAMAZ của Nga mang diện mạo khác thường. Thân xe, cabin, bánh xe, thậm chí cả lốp đều được phủ kín bằng các họa tiết trắng đen tương phản mạnh.

Xe tải KAMAZ với họa tiết vằn ngựa vằn. Nguồn: TMZ.

Một số mẫu sử dụng các sọc thẳng kiểu ngựa vằn, trong khi những mẫu khác mang hình dạng xoáy tròn giống lá cây hoặc những nét vẽ trừu tượng. Tất cả đều khiến phương tiện trông như bước ra từ một bức tranh siêu thực.

Tàu sân bay HMS Argus của Anh khoác lên mình lớp ngụy trang nổi bật năm 1918. Ảnh: Crown Copyright.

Thoạt nhìn, kiểu sơn này gợi nhớ đến “Dazzle Camouflage” - ngụy trang gây rối thị giác nổi tiếng mà Hải quân Hoàng gia Anh áp dụng cho các chiến hạm trong Thế chiến thứ nhất.

Được họa sĩ Norman Wilkinson phát triển năm 1917, kiểu ngụy trang này không nhằm che giấu tàu chiến mà khiến thủy thủ tàu ngầm Đức khó xác định chính xác hướng đi, tốc độ và khoảng cách của mục tiêu khi quan sát qua kính tiềm vọng.

Xe tải Nga được sơn ngụy trang để đánh lừa UAV tích hợp AI. Ảnh: Exilenova.

Hơn một thế kỷ sau, ý tưởng đó đang được hồi sinh trên chiến trường Ukraine, nhưng đối tượng bị đánh lừa không còn là mắt người.

Xe tải Ural của Nga được sơn họa tiết lá cây. Nguồn: TMZ.

Đánh lừa “đôi mắt điện tử”

Nếu trong quá khứ, ngụy trang được thiết kế để làm rối loạn nhận thức của con người, thì ngày nay mục tiêu là các thuật toán thị giác máy tính.

Ukraine đang ngày càng sử dụng UAV tích hợp AI để tăng hiệu quả tác chiến. Các hệ thống này có khả năng nhận diện mục tiêu thông qua camera quang học hoặc hồng ngoại, tự động phân loại phương tiện, theo dõi chuyển động và trong một số trường hợp có thể tự quyết định tấn công mà không cần duy trì liên lạc liên tục với người điều khiển.

Nhờ AI, UAV có thể hoạt động trong môi trường bị gây nhiễu điện tử mạnh, phối hợp thành bầy đàn và thực hiện các nhiệm vụ săn tìm mục tiêu ở khoảng cách rất xa.

Một chiếc máy bay không người lái HX-2 đang bay. HX-2 có một số tính năng được hỗ trợ bởi trí tuệ nhân tạo (AI). Ảnh: Helsing.

Tuy nhiên, chính năng lực nhận dạng mục tiêu cũng trở thành điểm yếu.

Một thuật toán được huấn luyện để nhận diện xe tải quân sự Ural hoặc KAMAZ sẽ dựa trên hình dạng, tỷ lệ thân xe, đường viền và các đặc điểm trực quan quen thuộc. Khi những đặc điểm này bị bóp méo bởi các hoa văn tương phản mạnh, AI có thể gặp khó khăn trong việc xác nhận đó có phải mục tiêu cần tiêu diệt hay không.

Nói cách khác, lớp sơn không làm chiếc xe biến mất, mà khiến máy tính trở nên bối rối.

Cuộc chạy đua giữa thuật toán và thuật toán

Hiệu quả thực sự của biện pháp này vẫn còn là dấu hỏi lớn.

Các chuyên gia cho rằng, kiểu sơn mới có thể hữu ích trong giai đoạn UAV đang tự động tìm kiếm mục tiêu trên một khu vực rộng lớn. Chỉ cần làm chậm hoặc làm giảm độ tin cậy của thuật toán nhận dạng cũng có thể giúp phương tiện tránh bị khóa mục tiêu.

Tuy nhiên, khi hình ảnh được truyền về cho người điều khiển hoặc khi UAV tiếp cận ở khoảng cách gần, lợi thế đó có thể giảm đáng kể.

Thậm chí, biện pháp này còn mang trong mình một nghịch lý. Những chiếc xe phủ đầy hoa văn trắng đen lại nổi bật hơn rất nhiều so với lớp sơn xanh quân sự truyền thống. Một khi binh sĩ Ukraine hoặc các cảm biến khác phát hiện chúng, hiệu ứng ngụy trang gần như không còn giá trị.

Tàu khu trục HMCS Regina của Canada mang lớp sơn ngụy trang bắt mắt, tham gia một cuộc tập trận vào năm 2020. Ảnh: Canadian Forces.

Không loại trừ khả năng các lập trình viên Ukraine sẽ nhanh chóng huấn luyện AI để nhận diện chính những họa tiết kỳ lạ này. Khi đó, xe tải mang sơn trá hình có thể vô tình trở thành dấu hiệu nhận biết mục tiêu quân sự Nga.

Cuộc đấu trí vì thế không chỉ diễn ra trên chiến trường mà còn trong các phòng thí nghiệm phần mềm.

Từ lốp xe trên máy bay đến sơn chống AI

Thực tế, đây không phải lần đầu tiên Nga áp dụng các biện pháp thụ động nhằm đánh lừa hệ thống nhận dạng bằng hình ảnh.

Ảnh cận cảnh máy bay ném bom Tu-95MS của Nga với lốp xe trên cánh và trên nóc thân máy bay tại căn cứ không quân Engels-2, chụp ngày 28/8/2023. Ảnh vệ tinh: Maxar Technologies.

Từ năm 2023, giới quan sát đã ghi nhận các máy bay ném bom chiến lược Nga được phủ đầy lốp xe cũ trên cánh và thân máy bay. Sau đó, một quan chức công nghệ quân sự cấp cao của Mỹ xác nhận giả thuyết rằng, số lốp này có thể được sử dụng để gây nhiễu các hệ thống thị giác máy tính trên tên lửa và UAV Ukraine.

Một chiếc xe tải của Nga với lớp giáp tự chế làm từ các khúc gỗ đóng vai trò ngụy trang. Nguồn: X.

Các tàu chiến Nga tại bán đảo Crimea cũng từng được sơn các mảng màu bất thường nhằm phá vỡ hình dáng đặc trưng khi bị quan sát từ trên không.

Trên mặt đất, chiến trường Ukraine đã chứng kiến đủ loại giải pháp chống UAV, từ xe tăng “rùa” (xe được bao phủ bởi những kết cấu kim loại cồng kềnh giống như mai rùa), lồng thép chống UAV, lưới bảo vệ tới những xe tải chất đầy thân cây như giáp ứng biến.

Xe tăng “rùa” của Nga có lớp giáp bảo vệ bổ sung và một con lăn rà phá bom mìn gắn kèm. Nguồn: X.

Sự xuất hiện của lớp sơn chống AI cho thấy Nga đang tiếp tục tìm kiếm những cách thức rẻ tiền nhưng sáng tạo để đối phó mối đe dọa ngày càng lớn từ UAV tự động.

Chiến tranh tương lai đã bắt đầu

Điều đáng chú ý nhất không nằm ở những vệt sơn trắng trên xe tải Nga, mà ở thực tế rằng chúng tồn tại vì AI đã trở thành một lực lượng chiến đấu thực sự.

Ngày càng nhiều UAV có khả năng tự tìm kiếm mục tiêu trong những “hộp sát thương” (khu vực riêng với danh sách mục tiêu ưu tiên, quy tắc tác chiến cụ thể) được định sẵn, phân biệt phương tiện đang hoạt động với xác xe bị phá hủy, nhận diện hệ thống phòng không, đoàn xe hậu cần hoặc thậm chí các đơn vị bộ binh đang di chuyển.

Trong môi trường đó, những chiếc xe tải hậu cần từng tương đối an toàn ở phía sau chiến tuyến giờ đây có thể trở thành mục tiêu săn đuổi từ khoảng cách hàng trăm kilomet.

Sự xuất hiện của những chiếc KAMAZ và Ural mang lớp sơn “thôi miên AI” là minh chứng mới nhất cho một thực tế đang định hình chiến tranh hiện đại: cuộc đối đầu không còn chỉ giữa xe tăng với tên lửa hay máy bay với phòng không, mà ngày càng là cuộc chiến giữa các thuật toán.

Và trên mặt trận mới ấy, đôi khi một thùng sơn có thể trở thành vũ khí không kém phần quan trọng so với một quả đạn.