Năm Ngọ nói chuyện ngựa cứu người trong y học

Năm Ngọ xin phép kể một câu chuyện về ngựa trong y học, loài vật đã nhiều lần giúp con người thoát cửa tử. Nghe có vẻ lạ tai nhưng suốt hơn một thế kỷ qua, ngựa chính là "đồng nghiệp thầm lặng" của nhiều bác sĩ khắp thế giới.

Đồ họa: TUẤN ANH

Ngựa Việt Nam cứu người ra sao?

Huyết thanh ngựa cứu người

Mùa đông năm 1891 tại Bệnh viện Charité (Berlin), một bé gái mắc bạch hầu ác tính đang hấp hối. Màng giả bít gần kín đường thở, mỗi hơi thở là một lần vật lộn với tử thần. Hồ sơ y khoa ghi vỏn vẹn: "Tiên lượng tử vong gần như chắc chắn".

Không kháng sinh, không máy thở. Trong tuyệt vọng, bác sĩ Emil von Behring quyết định thử nghiệm một phương pháp chưa từng có: tiêm huyết thanh kháng độc tố lấy từ ngựa.

Chỉ sau vài chục phút, điều kỳ diệu xảy ra: nhịp thở dịu dần, da bớt tím, tiếng rít trong lồng ngực nhỏ lại. Bé gái, không ai biết tên, trở thành bệnh nhân đầu tiên trong lịch sử được cứu sống nhờ huyết thanh ngựa.

Khoảnh khắc ấy mở ra kỷ nguyên miễn dịch học hiện đại, đưa Behring trở thành chủ nhân giải Nobel Y học đầu tiên năm 1901. Còn con ngựa tạo ra huyết thanh? Vẫn lặng lẽ gặm cỏ, không cần giải thưởng, không cần huy chương.

Bốn năm sau, "ông Năm Yersin" mang thành tựu này về Suối Dầu, Nha Trang để giúp ngựa Việt Nam cứu người!

Câu chuyện ngựa cứu người không chỉ có ở châu Âu hay châu Mỹ. Tại Việt Nam, dấu ấn ấy gắn liền với bác sĩ Alexandre Yersin, người dân Nha Trang gọi thân mật là ông Năm.

Sau khi phát hiện trực khuẩn dịch hạch năm 1894, Yersin cùng các cộng sự Viện Pasteur điều chế huyết thanh kháng dịch hạch từ ngựa. Quan trọng hơn, ông mang thành tựu này về Đông Dương, lập phòng thí nghiệm tại Nha Trang và trại nuôi ngựa Suối Dầu để sản xuất huyết thanh tại chỗ.

Ca đầu tiên cứu sống bệnh nhân dịch hạch bằng huyết thanh

Năm 1896, Yersin mang huyết thanh ông điều chế tại Nha Trang sang Quảng Châu (Trung Quốc) và tiêm cho một bệnh nhân nam mắc dịch hạch 18 tuổi, rồi cứu sống bệnh nhân thành công như một phép màu. Điều này được ghi nhận là một trong những ca điều trị dịch hạch bằng huyết thanh đầu tiên trên thế giới.

Sau đó ông tiếp tục sử dụng huyết thanh này trong các đợt dịch khác ở các vùng Hạ Môn, Đài Loan và Macau.

Năm 1898, khi dịch hạch bùng phát ở Xóm Cồn (Nha Trang), sản phẩm từ ngựa kịp thời khống chế "Cái chết đen" ở Đông Dương bằng huyết thanh đặc hiệu được sản xuất và ứng dụng tại chỗ để chống dịch hiệu quả.

Hơn 100 năm trôi qua, ngựa vẫn chưa "nghỉ hưu". Đến cuối năm 2024 trại Suối Dầu nuôi khoảng 394 con ngựa, mỗi năm cung cấp 7.000 - 8.000 lít huyết thanh kháng uốn ván,

1.500 - 2.000 lít huyết thanh kháng dại, hàng trăm lít huyết thanh kháng nọc rắn. Từ bệnh viện trung ương đến trạm y tế miền núi, từ bệnh nhân uốn ván đến người bị rắn cắn ở miền Tây, dòng kháng thể từ ngựa vẫn đang âm thầm cứu người.

Khoa học tiến xa, lòng biết ơn ngựa vẫn còn y nguyên

Ngày nay y học có vắc xin mRNA, kháng thể tái tổ hợp, giải trình tự gene. Nhưng trong nhiều tình huống cấp cứu, huyết thanh ngựa vẫn là giải pháp nhanh nhất và hiệu quả nhất.

Hơn một thế kỷ qua, từ bé gái ở Berlin đến bệnh nhân ở Quảng Châu, các bệnh viện Việt Nam, biết bao sinh mạng đã được giữ lại nhờ loài vật hiền lành ấy.

Y học, suy cho cùng, không chỉ là công nghệ mà còn là lòng dũng cảm và sự biết ơn.

Ngựa đã góp phần cứu sống hàng triệu người nên xứng đáng được tôn trọng và bảo vệ. Lẩu ngựa, thắng cố ngựa, cao ngựa hay các bài thuốc truyền miệng không có cơ sở khoa học không giúp con người khỏe hơn mà còn gây nguy hiểm cho ngựa, gián tiếp gây nguy hiểm cho con người và đau đớn cho loài vật.

Năm Ngọ nói chuyện ngựa để thấy rằng đôi khi "người hùng" của y học lại là loài vật hiền lành đứng phía sau ánh đèn sân khấu.