Mỹ sẽ làm gì sau khi 'rào chắn hạt nhân' New START hết hiệu lực?

Mỹ không gia hạn New START, dường như để buộc Nga, Trung đàm phán hiệp ước "tốt hơn", nếu không Washington sẽ tăng cường năng lực hạt nhân.

Hiệp ước Cắt giảm Vũ khí Chiến lược Mới (New START) giữa Nga và Mỹ hết hạn hôm 5/2, đánh dấu lần đầu tiên trong thế kỷ 21 hai nước không còn bất cứ "rào chắn" nào về quy mô kho vũ khí hạt nhân.

Sau khi New START hết hạn, Tổng thống Nga Vladimir Putin đã đề nghị người đồng cấp Donald Trump gia hạn thỏa thuận này theo cách không chính thức trong lúc hai bên đàm phán về hiệp ước kế nhiệm, song lãnh đạo Mỹ đã từ chối.

Phát biểu tại Hội nghị Giải trừ Quân bị của Liên Hợp Quốc ở Geneva hôm 6/2, Thứ trưởng Ngoại giao Mỹ phụ trách kiểm soát vũ khí Thomas DiNanno nêu lý do Mỹ không gia hạn New START, tuyên bố hiệp ước đã áp đặt những hạn chế đơn phương "không thể chấp nhận" với Washington.

Ông DiNanno tại Hội nghị Giải trừ Quân bị của Liên Hợp Quốc hôm 6/2. Ảnh: BNG Mỹ

DiNanno cho rằng hiệp ước trên không được áp dụng với các lớp vũ khí hạt nhân mới mà Nga và Trung Quốc đang phát triển, trong khi những đầu đạn mà Mỹ sở hữu vẫn chịu ràng buộc bởi các quy định của New START.

New START quy định Mỹ và Nga đều không được triển khai quá 700 tên lửa ICBM, tên lửa đạn đạo phóng từ tàu ngầm (SLBM) và oanh tạc cơ mang vũ khí hạt nhân, cũng như không quá 1.550 đầu đạn hạt nhân trên các phương tiện này. Ngoài ra, số bệ phóng "được triển khai hoặc không triển khai" của mỗi nước cũng không được vượt quá 800.

Tổng thống Trump cho rằng thỏa thuận này "đã được đàm phán một cách tồi tệ" vì hoàn toàn bỏ qua vũ khí hạt nhân chiến thuật, những tên lửa tầm ngắn có thể tạo ra lợi thế tức thì trên chiến trường. Nga được cho là đang sở hữu khoảng 2.000 vũ khí hạt nhân chiến thuật, trong khi Mỹ chỉ có khoảng 200.

Bởi vậy, ông Trump tin rằng việc duy trì New START sẽ cho phép Nga duy trì lợi thế áp đảo về vũ khí hạt nhân chiến thuật đe dọa châu Âu, trong khi Mỹ phải cắt giảm vũ khí chiến lược, vốn là thế mạnh của mình.

Theo ông Trump, Mỹ cũng đang "tự trói tay mình" bằng các giới hạn của New START, trong khi Trung Quốc "tự do phát triển vũ khí", khiến Washington sẽ thua thiệt về lâu dài.

Đây là lý do Mỹ tin rằng bất kỳ thỏa thuận kiểm soát vũ khí hạt nhân nào thay thế New START cũng cần phải có sự tham gia của Trung Quốc. Washington đánh giá lực lượng hạt nhân của Bắc Kinh hiện có tốc độ mở rộng nhanh nhất thế giới. Trong khi đó, Trung Quốc tuyên bố năng lực hạt nhân của họ "hoàn toàn khác" so với Mỹ và Nga.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 5/2 bày tỏ lấy làm tiếc khi New START hết hạn, song nhấn mạnh nước này sẽ "không tham gia vào đàm phán về giải trừ hạt nhân trong giai đoạn này".

Tuy nhiên, việc Trung Quốc không tham gia đàm phán hiệp ước mới thay thế New START có thể mở ra khả năng Mỹ thúc đẩy kho vũ khí hạt nhân chiến lược của mình để gây sức ép ngược lại.

Theo ông DiNanno, Mỹ giờ đã được tự do tăng cường năng lực răn đe và sẽ "hoàn thành chương trình hiện đại hóa hạt nhân đang diễn ra", đề cập hàng trăm tỷ USD đang được chi để chế tạo hầm phóng, tàu ngầm và oanh tạc cơ mới.

Quan chức này lưu ý rằng Washington vẫn còn năng lực hạt nhân chưa được triển khai, có thể được sử dụng nếu Tổng thống Trump yêu cầu để đối phó các nguy cơ an ninh mới. Một trong những phương án là "mở rộng lực lượng hiện có" và phát triển, triển khai những năng lực có phạm vi hoạt động giới hạn trong khu vực, tương tự các khí tài mà Nga đang triển khai số lượng lớn.

Truyền thông Mỹ cho rằng động thái sắp tới của Washington sẽ là "cởi trói" cho tàu ngầm hạt nhân mang tên lửa đạn đạo (SSBN) lớp Ohio. Mỗi tàu thuộc lớp này vốn được trang bị 24 ống phóng với khả năng khai hỏa tên lửa mang đầu đạn hạt nhân, song Mỹ đã vô hiệu hóa 4 ống để tuân thủ hiệp ước New START.

Do không còn bị thỏa thuận này ràng buộc, giới chức Mỹ đang thúc đẩy kế hoạch mở lại những ống phóng này, qua đó giúp mỗi tàu ngầm có thể nạp thêm 4 tên lửa. Điều này đồng nghĩa sẽ có thêm hàng trăm đầu đạn hạt nhân được Mỹ đưa vào trạng thái triển khai nhằm răn đe các đối thủ.

Động thái tiếp theo có khả năng sẽ là hiện thực hóa tuyên bố nối lại thử nghiệm vũ khí hạt nhân mà ông Trump đưa ra cuối năm ngoái. Lãnh đạo Mỹ khi đó nói hoạt động này sẽ được tiến hành "trên cơ sở bình đẳng" với cường quốc khác, song không nêu cụ thể, làm dấy lên nhiều đồn đoán từ giới quan sát.

Một số chuyên gia Mỹ ban đầu cho rằng tuyên bố của ông Trump có nghĩa là nước này đang lên kế hoạch tiến hành các vụ thử nổ hạt nhân quy mô lớn dưới mặt đất, hoạt động mang tính biểu tượng trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh.

Những cuộc thử nghiệm này được tiến hành dưới lòng đất, tạo ra sóng xung kích lan vào lớp vỏ Trái Đất và dội đi khắp toàn cầu, nên rất dễ phát hiện. Mỹ, Trung Quốc và Nga đã đình chỉ hoạt động này nhằm tuân thủ Hiệp ước Cấm thử Hạt nhân Toàn diện (CTBT), dù quốc hội Mỹ chưa phê chuẩn. Được ký từ năm 1996, hiệp ước này cấm tiến hành mọi vụ thử hạt nhân gây ra lực nổ.

Một vài chuyên gia khác lại cho rằng Tổng thống Trump muốn tiến hành các vụ thử hạt nhân tương đối nhỏ, vốn không gây ra sóng xung kích đủ lớn. Do không tạo ra những vụ nổ gây chấn động mặt đất, những cuộc thử nghiệm kiểu này gần như không thể bị phát hiện.

Ông DiNanno cho biết Mỹ tin rằng Nga và Trung Quốc đều đã bí mật thử nổ hạt nhân, trong đó Bắc Kinh đã "chuẩn bị cho những đợt thử nghiệm với sức công phá tương đương hàng trăm tấn thuốc nổ". Quan chức này cho rằng Trung Quốc đã tiến hành một vụ thử hạt nhân vào ngày 22/6/2020, trùng với giai đoạn cuối nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Trump.

Dù vậy, Tổ chức Hiệp ước Cấm thử Hạt nhân Toàn diện (CTBTO), mạng lưới giám sát việc tuân thủ lệnh cấm, tuyên bố không phát hiện vụ thử nổ nào vào hôm đó. Các quan chức Mỹ giấu tên cho biết trong suốt 5 năm qua, giới tình báo nước này vẫn đang tranh luận để xác định liệu chính phủ Trung Quốc có thật sự đã tiến hành thử nghiệm hay không.

Trong bài phát biểu tại Geneva, Thứ trưởng DiNanno cho biết Trung Quốc đã sử dụng phương pháp "tách rời" để che giấu cuộc thử nghiệm. Đây là kỹ thuật được các nhà thiết kế bom sử dụng nhằm phân tách sóng xung kích trong vụ nổ hạt nhân sao cho vỏ Trái Đất không bị tác động, trong đó vụ nổ sẽ được giới hạn ở quy mô nhỏ và kích hoạt bên trong một khoang chứa làm bằng thép siêu bền.

Bộ Ngoại giao Trung Quốc ngày 9/2 ra tuyên bố cho rằng cáo buộc mà Thứ trưởng DiNanno đưa ra là "hoàn toàn vô căn cứ" và "lời nói dối trắng trợn". Bắc Kinh cho rằng Washington đang cố tình tạo ra các "hành động vô trách nhiệm" để biện minh cho việc nối lại thử hạt nhân.

Ông DiNanno không nêu cụ thể Washington sẽ làm gì sau khi đưa ra cáo buộc trên, song nhắc lại tuyên bố trước đó của ông Trump về thử nghiệm hạt nhân "trên cơ sở bình đẳng", ám chỉ rằng Mỹ cũng sẽ hành động tương tự điều mà nước này cho rằng Nga và Trung Quốc đã làm.

Kho vũ khí hạt nhân hơn 8.000 đầu đạn của Nga - Mỹ. Bấm vào hình để xem chi tiết

Dù vậy, vẫn còn một số điểm mơ hồ trong thông điệp của Washington. Thứ trưởng DiNanno cho biết Mỹ muốn "khôi phục hành vi có trách nhiệm về thử hạt nhân", song không giải thích cụ thể thế nào là "có trách nhiệm".

Giới chức Mỹ cũng chưa đề cập cụ thể số lượng vũ khí hạt nhân dự kiến triển khai hay sẽ tiến hành loại thử nghiệm nào. Thông tin này rất quan trọng, có thể giúp xác định rằng liệu ba cường quốc sẽ bước vào một cuộc chạy đua vũ trang mới, hay chính quyền ông Trump chỉ đang gây sức ép nhằm buộc hai nước còn lại ngồi vào bàn đàm phán để ký hiệp ước mới thay thế New START.

"Mọi thứ còn tương đối bí ẩn", chuyên gia hạt nhân Jill Hruby cho biết. "Những gì họ đang làm thật sự rất khó hiểu".

Ngay cả khi đây chỉ là đòn gây sức ép từ Mỹ, Nga và Trung Quốc nhiều khả năng vẫn sẽ quyết định chạy đua mở rộng lực lượng hạt nhân thay vì ngồi vào bàn đàm phán, giới phân tích lo ngại. Bắc Kinh hiện không mấy quan tâm đến việc tham gia các thỏa thuận kiểm soát vũ khí, ít nhất là cho đến khi xây dựng được lực lượng hạt nhân ngang bằng với Moskva và Washington.

Phạm Giang (Theo Seattle Times, AFP, Xinhua)