Mít không xuất khẩu được quay đầu bán lẻ, giá rẻ chưa từng có

Những ngày gần đây, thị trường mít tại nhiều địa phương miền Tây rơi vào cảnh “lao dốc không phanh”. Hàng loạt xe container chở mít xuất khẩu ùn ứ, không thể thông quan, buộc phải quay đầu tiêu thụ nội địa với giá rẻ chưa từng có.

Xe quay đầu, bán đổ bán tháo

Trả lời phóng viên Báo Điện tử VTC News, anh Văn, quản lý một doanh nghiệp xuất khẩu nông sản tại Đồng Tháp, cho biết tình trạng ùn ứ đã kéo dài nhiều tuần nay.

Theo anh Văn, nguyên nhân trực tiếp là các lô hàng không thể thực hiện khâu lấy mẫu kiểm nghiệm do ách tắc tại các phòng kiểm nghiệm, khiến quá trình thông quan bị đình trệ.

“Hàng cứ nằm chờ, không lấy được mẫu thì không có giấy kiểm nghiệm nên không thể xuất đi. Chờ càng lâu, trái càng chín, da đen lại, buộc phải quay đầu về bán nội địa”, anh nói.

Hệ quả là nhiều chuyến xe trị giá hàng trăm triệu đồng buộc phải quay đầu tìm đầu ra, chấp nhận bán đổ bán tháo tại các tỉnh miền Bắc, miền Trung hoặc quay ngược về miền Tây. Tình trạng này khiến giá mít rớt sâu, thiệt hại của doanh nghiệp và nông dân ngày càng chồng chất.

Theo anh Văn, nhiều xe hàng phải di chuyển hàng nghìn km ra cửa khẩu nhưng cuối cùng vẫn không thể thông quan, buộc phải tiêu thụ ngay tại chỗ hoặc quay đầu bán với giá rất thấp, thậm chí không đủ bù chi phí vận chuyển.

Doanh nghiệp cho biết, mỗi xe mít xuất khẩu có giá trị khoảng 300–600 triệu đồng. Cộng với chi phí vận chuyển ra cửa khẩu khoảng 120 triệu đồng, tổng chi phí cho một chuyến hàng có thể lên tới 420–720 triệu đồng.

Tuy nhiên, khi buộc phải quay đầu, mỗi xe mít chỉ tiêu thụ được khoảng 30–60 triệu đồng, không đủ chi trả chi phí vận chuyển. Phần chi phí còn lại gần như mất trắng, khiến doanh nghiệp gánh khoản lỗ rất lớn. Nhiều đơn vị rơi vào cảnh “càng bán càng lỗ” nhưng vẫn buộc phải xả hàng để thu hồi phần vốn ít ỏi.

“Trung bình mỗi xe lỗ từ 320 - 550 triệu đồng. Đây là con số quá khủng khiếp”, anh Văn nhấn mạnh. Riêng doanh nghiệp của anh đã có hơn 100 xe phải quay đầu, chưa kể 9 xe khác vẫn đang trong quá trình xử lý.

Theo phản ánh từ doanh nghiệp và thương lái, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay nằm ở hệ thống phòng kiểm nghiệm. Hàng loạt phòng kiểm nghiệm tại Đồng Tháp, TP.HCM và Đồng Nai đã tạm dừng hoạt động hoặc không tiếp nhận mẫu.

Hiện chỉ còn một phòng kiểm nghiệm tại Hà Nội duy trì hoạt động, nhưng năng lực tiếp nhận rất hạn chế. “Trong khoảng 10 xe gửi đi chỉ có 2 xe được lấy mẫu, số còn lại phải chờ đợi hoặc buộc quay đầu. Ngay cả những xe đã lấy mẫu cũng chưa chắc có kết quả kịp thời”, anh Văn cho biết.

Đáng nói, việc các phòng kiểm nghiệm hoạt động thiếu ổn định càng đẩy doanh nghiệp vào thế bị động. “Có lúc thông báo nhận mẫu, doanh nghiệp gom hàng đưa lên. Nhưng khi hàng tới nơi lại báo dừng để bảo trì. Lúc đó không còn cách nào khác ngoài bán tháo”, anh nói.

Theo các doanh nghiệp, xuất khẩu mít sang Trung Quốc hiện nay vẫn chủ yếu theo đường tiểu ngạch, phụ thuộc lớn vào các quy định kiểm soát từng thời điểm. Những năm trước, việc thông quan khá linh hoạt. Tuy nhiên, từ sau Tết đến nay, quy định được siết chặt, tất cả các lô hàng đều bắt buộc phải có kết quả kiểm nghiệm mới được thông quan.

Trong khi đó, các phòng kiểm nghiệm trong nước lại thông báo không nhận mẫu hoặc đóng cửa bảo trì. Điều này gây khó khăn cho các doanh nghiệp xuất khẩu trở nên bị động.

Không chỉ doanh nghiệp xuất khẩu, các vựa thu mua cũng rơi vào tình cảnh lao đao. Chị Thủy, chủ vựa thu mua mít Thủy Sinh thuộc tỉnh Tiền Giang cũ, cho biết đã phải đóng cửa hoàn toàn khoảng 1 tuần nay do không thể xuất hàng.

“Phòng kiểm nghiệm không hoạt động thì hàng không đi được. Vựa không thể hoạt động”, chị nói.

Trước khi đóng cửa, tỷ lệ hàng được lấy mẫu cực thấp. Trong 10 container gửi đi, chỉ 1 - 2 container được kiểm nghiệm, còn lại buộc phải quay đầu. Những lô hàng này hoặc được bán tại Hà Nội nếu đã chín quá, hoặc đưa ngược về miền Nam để tách múi chế biến. Thiệt hại là không thể tránh khỏi.

“Mỗi xe tốn khoảng 100 - 120 triệu tiền cước, vốn hàng khoảng 300 triệu. Nhưng khi quay đầu chỉ bán được 30 - 40 triệu. Chưa kể xe phải nằm chờ 15 ngày, hàng hư gần hết”, chị Thủy chia sẻ.

Tổng cộng, vựa của chị đã có hơn 20 container phải quay đầu, thiệt hại lên tới hàng chục tỷ đồng.

Tại các vùng trồng, giá mít đang rơi xuống mức thấp kỷ lục. Ông Lê Thanh Triều, thương lái có 10 năm kinh nghiệm tại Cần Thơ, cho biết giá mít Thái hiện chỉ còn khoảng 2.000 đồng/kg tại vườn. Theo ông, đây là mức giá thấp chưa từng có trong nhiều năm qua, ngay cả thời điểm dịch bệnh khó khăn nhất, giá vẫn duy trì quanh mức 5.000 đồng/kg.

Mít ruột đỏ cũng không khá hơn. Từng có thời điểm đạt 60.000 - 80.000 đồng/kg, nay chỉ còn 3.000 - 4.000 đồng/kg. Với mức giá này, thương lái gần như không có lợi nhuận.

“Mua 2.000 đồng/kg, bán lại 2.200 - 2.400 đồng/kg là may. Có ngày giá còn giảm trong buổi chiều, lỗ ngay lập tức”, ông Triều cho biết.

Giá bán quá thấp khiến nhiều nhà vườn không đủ chi phí phân bón và công thu hoạch. Trước tình hình này, nhiều nông dân chọn cách “treo cây”, không thu hoạch, hy vọng giá tăng. Tuy nhiên, trái chín quá lâu sẽ hư hỏng, dẫn đến mất trắng.

Chi phí tăng, áp lực càng lớn

Bên cạnh khó khăn đầu ra, chi phí logistics cũng đang gia tăng đáng kể. Theo doanh nghiệp, giá dầu tăng cao kéo theo chi phí vận chuyển đội lên rất nhiều.

Một container nằm chờ lấy mẫu tiêu tốn khoảng 5 triệu đồng mỗi ngày, bao gồm tiền nhiên liệu chạy lạnh, chi phí tài xế và chủ xe. “Chỉ cần chờ 10 ngày là mất thêm 50 triệu đồng. Trong khi hàng không bán được”, anh Văn nói.

Ông Nguyễn Văn Mười, Phó Tổng Thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, xác nhận tình trạng mít xuất khẩu phải quay đầu đang diễn ra tại nhiều địa phương.

Theo ông, ngoài vấn đề phòng kiểm nghiệm, thị trường quốc tế cũng đang có nhiều biến động. “Sức mua giảm, đối tác thận trọng hơn. Doanh nghiệp phải cân nhắc rất kỹ trước khi xuất hàng”, ông cho biết.

Theo ông Mười, ngoài những biến động về phát sinh chi phí thì khâu kiểm nghiệm cũng là vấn đề. Nhiều phòng kiểm nghiệm không hoạt động hoặc không nhận mẫu, khiến hàng không thể xuất đi. Đây là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến tình trạng ùn ứ và bán tháo.

Trước thực trạng này, Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng sẽ kiến nghị các cơ quan chức năng sớm vào cuộc. Cụ thể, cần đảm bảo năng lực hoạt động của các phòng kiểm nghiệm, tránh tình trạng đóng cửa hoặc hoạt động cầm chừng. Bên cạnh đó, các thủ tục liên quan cũng cần được tháo gỡ nhanh chóng để tạo điều kiện cho doanh nghiệp xuất khẩu.

Câu chuyện mít “quay đầu” không chỉ là khó khăn nhất thời, mà còn gióng lên hồi chuông cảnh báo cho ngành nông sản. Sự phụ thuộc lớn vào một thị trường xuất khẩu, cùng với hệ thống kiểm nghiệm thiếu ổn định, đang khiến toàn bộ chuỗi cung ứng trở nên mong manh trước biến động. Bên cạnh đó, việc thiếu năng lực chế biến sâu và hệ thống tiêu thụ nội địa hiệu quả khiến nông sản dễ rơi vào vòng luẩn quẩn “được mùa mất giá”.

Giá rẻ chưa từng có, nhưng không ai vui. Phía sau những chuyến xe bán tháo là những khoản lỗ chồng chất, là nỗi lo sinh kế của hàng nghìn hộ nông dân và doanh nghiệp. Và hơn hết, đây là lời cảnh báo rõ ràng về những “nút thắt” cần sớm được tháo gỡ, để nông sản Việt không còn rơi vào cảnh đi không được, về cũng không xong.

Cuối năm ngoái, Tổng cục Hải quan Trung Quốc (GACC) đã ra thông báo số 251 năm 2025 về các yêu cầu kiểm dịch thực vật đối với mít tươi nhập khẩu từ Việt Nam. Theo đó, quả mít Việt Nam sẽ chính thức được phép xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc kể từ 1/6/2026.

Theo đó, để đảm bảo thông quan thuận lợi, toàn bộ vườn trồng và cơ sở đóng gói tham gia xuất khẩu phải đăng ký và được cơ quan chức năng của cả hai nước phê duyệt.

Đến nay, Việt Nam có 11 loại rau quả Việt Nam đã được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc và được kí Nghị định thư xuất khẩu gồm: dưa hấu, măng cụt, thạch đen, sầu riêng, sầu riêng đông lạnh, dừa tươi, chuối tươi, khoai lang, ớt, chanh leo và mít.

Diện tích trồng mít của Việt Nam vào khoảng 84.000 ha. Trong đó, diện tích đang cho thu hoạch vào khoảng 56.000 ha với sản lượng hàng năm 1 triệu tấn. Khoảng 85% diện tích mít chuyên canh hiện nay trên cả nước là Mít Thái siêu sớm, cũng là dòng chính để xuất khẩu trái tươi.