Lý do hàng nhập khẩu thực phẩm, nông sản ách tắc

Nghị định 46 có hiệu lực ngay thời điểm ban hành nhưng thiếu hướng dẫn chi tiết, trong khi doanh nghiệp và hạ tầng chưa thể đáp ứng khiến hàng hóa ách tắc.

Hàng nghìn tấn hàng hóa bị "tắc" tại cửa khẩu từ cuối tuần trước do vướng mắc thực hiện Nghị định 46. Ngày 4/2, theo thống kê của Chi cục Hải quan TP HCM, cảng Cát Lái tồn hơn 1.800 container. Phần lớn doanh nghiệp chưa mở tờ khai hải quan do chưa hoàn tất đăng ký kiểm tra chuyên ngành, thông báo cấp phép liên quan đến kiểm dịch, an toàn thực phẩm.

Lý do đầu tiên khiến hàng hóa bị nghẽn tại cảng, cửa khẩu là Nghị định 46 có hiệu lực ngay thời điểm ban hành (26/1), nhưng thiếu hướng dẫn chi tiết, cơ chế chuyển tiếp. Trong đó, vướng mắc lớn nhất đến từ quy định về kiểm tra nhà nước với hàng nhập khẩu.

Trước đây theo Nghị định 15/2018, việc kiểm tra này các bộ chuyên ngành (Y tế, Công Thương, Nông nghiệp và Môi trường) đảm trách. Nhưng theo quy định mới tại Nghị định 46/2026, công việc này giao về Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoặc phân cấp cho địa phương.

Quy trình kiểm tra 3 bước mới, cùng thủ tục chặt chẽ khiến doanh nghiệp mất thời gian hơn trước.

So sánh một số điểm khác trong kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm:

Ông Chu Quốc Thịnh, Quyền Cục trưởng An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết các địa phương phải hoàn tất phương án thực hiện kiểm tra nhà nước trước 31/3. Từ nay tới lúc đó, cơ quan kiểm tra cũ và mới hoạt động song song.

Tuy nhiên, Nghị định 46 không nêu rõ quy trình chuyển tiếp với khâu kiểm tra này, nên các cơ quan không biết thực hiện theo quy trình cũ hay mới. Nhiều đơn vị đã dừng cấp chứng nhận kiểm dịch, an toàn thực phẩm khiến doanh nghiệp không đủ hồ sơ thông quan hàng hóa.

Hàng nông sản bị ách tắc, chờ thông quan tại cửa khẩu quốc tế Chàng Riệc, Tây Ninh, ngày 31/1. Ảnh: Nam An

Việc thay đổi cách kiểm tra khi hạ tầng chưa sẵn sàng cũng khiến hàng hóa bị tắc nghẽn. Theo Hiệp hội Doanh nghiệp dịch vụ logistics Việt Nam (VLA), doanh nghiệp nhập khẩu nguyên liệu cho sản xuất nội bộ - nhóm chiếm tỷ trọng lớn - khó tuân thủ ngay quy định, không phải xuất phát từ ý thức hay năng lực. Việc chuyển từ "miễn hoàn toàn" sang "kiểm tra bắt buộc" với hàng sản xuất nội bộ khiến họ không kịp chuẩn bị hồ sơ, dẫn tới không thể đăng ký kiểm tra an toàn thực phẩm.

VLA ghi nhận tới cuối ngày 2/2, hàng hóa, nguyên vật liệu thực phẩm để sản xuất tiêu dùng trong nước của các ngành như nước giải khát, rượu bia, bánh kẹo... vẫn chưa thể khai báo hải quan. Hiệp hội này cho biết, để đáp ứng các chỉ tiêu kiểm nghiệm mới, doanh nghiệp có thể mất tới 25 ngày. Trong khi đó, hệ thống hạ tầng và nhân lực tại các cơ quan kiểm tra chưa sẵn sàng đáp ứng lượng hàng tồn đọng lớn.

"Khó khăn không chỉ ở yêu cầu tuân thủ, mà còn ở khả năng hấp thụ, đáp ứng của toàn bộ hệ thống trong cùng một thời gian ngắn, hiệu lực áp dụng ngay", VLA nhìn nhận.

Ngoài ra, nhóm hàng động, thực vật đang phải chịu "kiểm tra kép" về dịch tễ, an toàn thực phẩm trước khi thông quan, nhưng cơ quan quản lý chưa có hướng dẫn thống nhất việc dùng mẫu kiểm dịch thú y làm căn cứ kiểm tra. Điều này dẫn tới nguy cơ lấy mẫu trùng lặp, tăng chi phí và thời gian thông quan.

Theo VLA, cơ chế quản lý rủi ro giữa các bên cũng chưa đồng bộ. Trong khi kiểm dịch thú y lấy mẫu theo xác suất (5 lô lấy 1) thì kiểm tra an toàn thực phẩm lại yêu cầu 3 lô liên tiếp. Cục Hải quan (Bộ Tài chính) cho biết thực tế nhiều lô thủy sản đã kiểm dịch xong vẫn chưa thể lấy chứng thư an toàn thực phẩm do thiếu thủ tục chuyển tiếp.

Hiệp hội này đề nghị Chính phủ xem xét ngừng áp dụng Nghị định 46 đến ngày 31/3 để đánh giá lại tính phù hợp của các quy định mới. Các hiệp hội, ngành hàng cũng kiến nghị cần đơn giản hóa hoặc miễn công bố hợp quy với các nguyên liệu không đổi bản chất, và công nhận kết quả kiểm nghiệm của các tổ chức quốc tế uy tín. Nhà chức trách cũng cần làm rõ cơ chế chuyển tiếp với các hồ sơ đã được duyệt trước đó.

Tại công điện đêm 3/2, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu các bộ ngành, địa phương phải cho thông quan ngay với hàng đủ hồ sơ, lấy mẫu song song hoặc hậu kiểm tại doanh nghiệp.

Các bộ ngành đã có động thái tháo gỡ trong những ngày qua. Bộ Nông nghiệp và Môi trường hướng dẫn liên quan tới kiểm dịch trong lĩnh vực nông sản nhập khẩu. Họ cũng đề nghị phân cấp kiểm tra an toàn thực phẩm về địa phương, chuyển mạnh sang hậu kiểm để giảm ùn tắc nhập thực phẩm, nông sản.

Ngày 2/2, Bộ Công Thương lập tổ công tác và kênh tiếp nhận phản ánh từ doanh nghiệp, đề nghị địa phương bố trí nguồn lực, phân cấp giao nhiệm vụ kiểm tra nhà nước về an toàn thực phẩm nhập khẩu cho các cơ quan quản lý phù hợp. Danh sách cơ sở kiểm nghiệm với hàng thực phẩm nhập khẩu thuộc quản lý của ngành Công Thương cũng được Bộ ban hành.

Phương Dung