Hợp tác công - tư để làm metro, TP.HCM có thể thấy kinh nghiệm gì từ Singapore?

Hợp tác công tư không chỉ giúp TP.HCM giải quyết nhu cầu phát triển hạ tầng cấp bách, mà qua đó còn giúp nâng cao năng lực cho các doanh nghiệp trong nước.

Ông Lavan Thiru, Giám đốc điều hành Cơ quan Hạ tầng châu Á (Infrastructure Asia, Singapore) - Ảnh: Albert Chua/The Edge Singapore

Chia sẻ với Tuổi Trẻ Online về bài học phát triển metro của Singapore, ông Lavan Thiru - Giám đốc điều hành Cơ quan Hạ tầng châu Á (Infrastructure Asia, Singapore) - cho rằng Việt Nam và TP.HCM không thể chỉ dựa vào ngân sách mà cần huy động, quản trị và phát huy hiệu quả nguồn lực quốc tế và tư nhân, trong đó có các doanh nghiệp nội địa.

“Khu vực tư nhân không chỉ mang lại vốn, mà còn đem theo chuyên môn kỹ thuật, kỷ luật vận hành và năng lực quản lý toàn vòng đời dự án, những yếu tố đặc biệt quan trọng đối với các dự án hạ tầng phức tạp, có mức đầu tư lớn”, ông Thiru nêu.

Kỳ vọng hợp tác công - tư làm metro nhanh, tốt, rẻ

* Kinh nghiệm từ Singapore cho thấy hợp tác metro công - tư có thể cải thiện chất lượng sống của người dân như thế nào, thưa ông?

- Tham vọng tăng trưởng cao của Việt Nam gắn với quá trình công nghiệp hóa và đô thị hóa nhanh, kéo theo nhu cầu phát triển hạ tầng ngày càng lớn, tác động trực tiếp đến đời sống người dân.

Với nhu cầu hạ tầng ở quy mô và tốc độ như vậy, cần một lượng vốn đầu tư rất lớn mà nguồn lực công khó có thể tự mình duy trì trong dài hạn, và hợp tác công - tư (PPP) là một cơ chế thực tiễn để hiện thực hóa sự phối hợp này.

Như đối với metro, đây là một trong những hệ thống giao thông đặc trưng cốt lõi của đô thị hiện đại, đồng thời là hình thức vận tải khối lượng lớn hiệu quả nhất trong môi trường đô thị có mật độ cao.

Tại Singapore, Quy hoạch Đất đai và Giao thông Singapore 2040 cho thấy một tương lai vào những năm 2030, cứ 10 hộ gia đình thì có 8 hộ có thể đi bộ đến một ga metro trong vòng 10 phút.

Khoảng cách này giúp rút ngắn thời gian di chuyển, cải thiện khả năng tiếp cận việc làm, trường học và các dịch vụ thiết yếu, đồng thời giảm phát thải carbon và khuyến khích lối sống năng động, lành mạnh hơn.

Với một đô thị đang tăng trưởng nhanh như TP.HCM, một mạng lưới đường sắt đô thị mở rộng và được tích hợp tốt hoàn toàn có thể mang lại những lợi ích tương tự, cải thiện việc đi lại, tăng cường kết nối không gian đô thị và gia tăng chất lượng sống tổng thể của người dân.

Khi mục tiêu công và năng lực của khu vực tư nhân được tích hợp chặt chẽ, người dân không chỉ được hưởng lợi từ việc tiến độ triển khai nhanh hơn hay khả năng kiểm soát chi phí tốt hơn, mà còn có thể kỳ vọng vào những công trình có khả năng chống chịu cao hơn, bền vững hơn và phù hợp hơn với quỹ đạo phát triển dài hạn của đô thị.

Theo tôi, đối với TP.HCM, sự tích hợp này là chìa khóa để xây dựng một hệ thống giao thông đô thị đủ sức đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng, đồng thời nâng cao chất lượng sống hằng ngày cho người dân.

Người dân di chuyển bằng tuyến metro số 1 tại TP.HCM - Ảnh: CHÂU TUẤN

Để doanh nghiệp Việt lớn lên qua PPP

* Bài học từ mô hình MRT của Singapore mà TP.HCM có thể áp dụng để thu hút đầu tư tư nhân và vốn nước ngoài là gì?

- Với các đô thị như TP.HCM, điểm chính yếu không nằm ở việc sao chép một mô hình cụ thể, mà ở cách xây dựng khuôn khổ rõ ràng, tiệm cận chuẩn mực toàn cầu và duy trì sự ổn định - những yếu tố then chốt để thu hút đầu tư tư nhân và vốn nước ngoài vào các dự án metro.

Niềm tin của nhà đầu tư phụ thuộc lớn vào tầm nhìn chính sách dài hạn, thể hiện qua quy trình minh bạch, có thể dự đoán được trong suốt vòng đời dự án.

Đấu thầu cạnh tranh, tiêu chí đánh giá rõ ràng và thực thi hợp đồng nhất quán là điều kiện quan trọng để các nhà đầu tư trong và ngoài nước sẵn sàng cam kết lâu dài.

Rủi ro cũng cần được phân bổ cho đúng bên có khả năng quản lý tốt nhất. Rủi ro về nguồn cầu hành khách và doanh thu vé thường phù hợp hơn với vai trò của Nhà nước, trong khi khu vực tư nhân tập trung vào xây dựng, công nghệ và hiệu quả vận hành.

Và khi mạng lưới metro TP.HCM mở rộng, đây là cơ hội để củng cố năng lực nội địa thông qua việc xây dựng các bộ chuẩn riêng, tham chiếu thông lệ quốc tế nhưng được hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện địa phương.

Thông qua đấu thầu cạnh tranh, Singapore đã hợp tác với nhiều nhà cung cấp quốc tế và lựa chọn các công nghệ tốt nhất, giúp hệ thống MRT tích hợp đa dạng giải pháp mà không bị phụ thuộc vào một nhà cung cấp hay một mô hình duy nhất.

Đây là một kinh nghiệm có thể giúp TP.HCM duy trì khả năng thích ứng khi mạng lưới giao thông tiếp tục phát triển.

Song song đó, xây dựng năng lực trong nước vẫn là yếu tố then chốt. Thời gian qua, InfraAsia đã hỗ trợ Việt Nam tăng cường năng lực khu vực công trong phát triển đường sắt đô thị, với sự tham gia của các chuyên gia metro quốc tế và các doanh nghiệp có trụ sở tại Singapore, mang lại những kinh nghiệm thực tiễn trong quy hoạch, triển khai và vận hành.

* Từ góc độ doanh nghiệp, để sẵn sàng nhận thêm trách nhiệm và đẩy nhanh tiến độ dự án, Chính phủ được kỳ vọng sẽ hỗ trợ và cam kết như thế nào?

- Việc doanh nghiệp sẵn sàng nhận thêm trách nhiệm và đẩy nhanh tiến độ dự án phụ thuộc lớn vào mức độ rõ ràng, nhất quán và tinh thần cùng chịu trách nhiệm từ phía khu vực công. Khi những điều kiện này được bảo đảm, doanh nghiệp có cơ sở để tham gia sâu hơn và cam kết dài hạn với các dự án hạ tầng.

Trước hết, một khung pháp lý rõ ràng, ổn định và hài hòa là yếu tố then chốt để tạo dựng niềm tin, giảm thiểu bất định và giúp dự án được triển khai hiệu quả.

Tại Việt Nam, việc ban hành cơ chế Hợp đồng mua bán điện trực tiếp (DPPA) năm 2024 góp phần giảm rủi ro đầu ra và tạo mặt bằng giá dài hạn cho doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, Luật Đường sắt sửa đổi, dự kiến có hiệu lực từ năm 2026, cũng tạo hành lang pháp lý rõ ràng hơn cho sự tham gia của khu vực tư nhân và nhà đầu tư nước ngoài vào các dự án đường sắt đô thị, thông qua các mô hình PPP và đầu tư trực tiếp, cùng các cơ chế khuyến khích xuyên suốt vòng đời dự án.

Thứ hai, sự tham gia sớm và liên tục của khu vực tư nhân trong quá trình chuẩn bị dự án là rất quan trọng. Đối thoại có cấu trúc giữa khu vực công và tư giúp các bên thống nhất mục tiêu, nhận diện sớm các điểm nghẽn tiềm ẩn và nâng cao niềm tin của nhà đầu tư ngay từ giai đoạn đầu.

Thứ ba, chính phủ có thể thúc đẩy việc xây dựng các tiêu chuẩn rõ ràng và có khả năng tương thích, chẳng hạn như điều chỉnh các định nghĩa và phân loại trong nước để tiệm cận các khung khu vực như ASEAN Taxonomy hay Singapore - Asia Taxonomy.

Việc áp dụng các chuẩn mực bền vững một cách nhất quán giúp tạo sự đồng thuận trong toàn bộ hệ sinh thái hạ tầng, qua đó thu hút hiệu quả hơn dòng vốn tư nhân và hỗ trợ doanh nghiệp, tổ chức tài chính quản lý rủi ro khí hậu cũng như theo đuổi các mục tiêu phát triển bền vững.

Tóm lại, chính phủ và khu vực tư nhân khó có thể giải quyết các thách thức lớn hay duy trì tăng trưởng dài hạn nếu hành động riêng lẻ.