Gà trống, chân giò trong lễ cúng ngày Tết của người Việt

Theo quan niệm dân gian, mỗi lễ vật trên mâm cúng ngày Tết đều gửi gắm những mong cầu cho năm mới. Gà trống tượng trưng cho ánh sáng, hanh thông, chân giò mang ý nghĩa sung túc, vững bền và may mắn.

(Ảnh: Vietnam+)

Trong văn hóa tâm linh của người Việt Nam, mâm cúng luôn là một phần không thể thiếu trong các ngày lễ giỗ, ngày tuần, đặc biệt là ngày Tết Nguyên đán. Hình ảnh gà trống ngậm hoa hồng hay cặp chân giò lợn trên mâm cỗ cúng ngày Tết đã trở nên quen thuộc với người Việt. Vậy gà trống và chân giò mang ý nghĩa gì đặc biệt? Vì sao người Việt chọn 2 lễ vật này để dâng cúng Tổ tiên?

(Ảnh: Vietnam+)

Gà trống ngậm hoa hồng đỏ - khởi đầu hanh thông

Gà trống luộc nguyên con mỏ ngậm hoa hồng đỏ là lễ vật không thể thiếu trong các dịp Tết, các lễ cúng ở đình đền, miếu mạo cho đến giỗ chạp, lễ lạt tại các gia đình, họ tộc.

Ngoài lý do là lễ vật dễ kiếm, dễ chế biến, hình ảnh gà trống chứa đựng nhiều ý nghĩa tốt đẹp theo quan niệm của người xưa.

Trong 12 địa chi, gà trống biểu tượng cho sự cương trực, mạnh mẽ. Còn trong văn học gà trống được cho là loài có 5 đức lớn.

Gà là vật nuôi được thuần hóa từ rất sớm. Từ thời cổ đại, nhiều nền văn hóa coi gà là loài vật linh thiêng, được chọn làm vật thể tế lễ, trong đó có Việt Nam. Trong 12 con giáp, gà là biểu tượng cho sự cương trực và mạnh mẽ.

Gà trống gọi theo âm Hán Việt là “đại kê,” đồng âm với “đại cát,” tức những điều tốt lành to lớn. Đây cũng là loài “ngũ đức chi cầm”, nghĩa là loài chim mang 5 đức tính cao đẹp gồm Văn, Võ, Dũng, Nhân, Tín.

Trên đầu gà trống có mào, giống như mũ của người học hành đỗ đạt, tượng trưng cho đức Văn. Chân gà có cựa, đi lại đầu ngẩng cao, ngực ưỡn thẳng, cường tráng, uy vũ, sẵn sàng chiến đấu với đối thủ, đó là đức Võ; Gà trống đầu đàn khi tìm được thức ăn thì bao giờ cũng gọi đàn, đó chính là Nhân. Ban đêm, gà trống gáy từng canh đúng giờ, đó là đức Tín.

Những phẩm chất đáng quý ấy cũng là các giá trị đạo đức được người xưa đưa vào tín ngưỡng thờ cúng để truyền tải các thế hệ sau, bởi vậy mà ông bà ta luôn chọn gà trống để thờ cúng trong những ngày trọng đại.

Theo quan niệm chiêm tinh học, mỗi ngày trong 8 ngày đầu tiên của năm mới sẽ thuộc về 8 loài, trong đó ngày 1 tháng Giêng là ngày của gà, bởi vậy, lễ cúng giao thừa – thời khắc đầu tiên của ngày mùng 1 Tết phải có lễ vật gà.

Việc chọn gà làm vật lễ còn xuất phát từ ý nghĩa của một truyền thuyết dân gian, trong đó gà trống có công lớn khi gọi được Mặt trời quay trở lại chiếu sáng thế gian sau những đêm dài tối tăm, lạnh lẽo.

Đêm Giao thừa cũng là đêm trừ tịch – đêm tối trời nhất, việc cúng gà trống đêm Giao thừa chính là mang ý nghĩa đánh thức Mặt trời, soi rọi cho cả năm sáng láng, mưa thuận gió hòa. Gà cúng phải là gà trống hoa, chưa đạp mái, khoẻ mạnh, tinh khiết thì lời thỉnh cầu mới linh nghiệm.

Khi bày lễ, gà trống sẽ ngậm hoa hồng đỏ. Hoa hồng tượng trưng cho sự may mắn, còn màu đỏ tượng trưng cho Mặt trời, đó là hình ảnh tượng trưng cho việc gà trống cất tiếng gáy gọi mặt trời vào khoảnh khắc đầu tiên của Nguyên đán – buổi sớm đầu tiên của năm mới, cũng đồng thời mang ý nghĩa tiễn trừ những điều xui xẻo của năm cũ và đón một Năm mới may mắn, an khang, thịnh vượng.

Chân giò - cuộc sống vững vàng, sung túc

Tục cúng chân giò lợn (đặc biệt là chân giò sau) trong văn hóa Việt mang ý nghĩa cầu mong sự thịnh vượng và tài lộc bền vững cho gia chủ.

Thời xưa, khi cúng lễ, người cúng đọc văn khấn phải xướng danh đầy đủ các lễ vật bằng từ Hán Việt như phù lưu (trầu cau), tửu (rượu), hương đăng (đèn nến), kim ngân (tiền vàng). Chân giò lợn được xướng danh là trư túc (trư là lợn, túc là chân). Từ “trư” (lợn) đồng âm với “chư” (mọi thứ), còn “túc” (chân) còn có nghĩa là “sung túc, no đủ,” nếu đọc đầy đủ thì chư túc có nghĩa là mọi thứ đều đầy đủ, sung túc, no nê.

Bởi thế, nhiều gia đình Việt hiện vẫn giữ phong tục cúng chân giò trong ngày Tết Nguyên đán với ước muốn mong cầu sự sung túc, viên mãn.

Theo quan niệm phong thủy, chân giò heo còn được coi là biểu tượng của sự may mắn và phát tài. Hình dáng của chân giò giống như “bụng Phật” - biểu tượng của sự an lành, phúc lộc. Nhiều người tin rằng việc đặt chân giò trên mâm cúng sẽ mang lại vượng khí, tài lộc cho gia đình.

Chân giò còn tượng trưng cho sự vững chãi, thể hiện lòng thành kính và ước vọng may mắn, hanh thông trong cuộc sống cũng như công việc. Cúng chân giò mang ý nghĩa vững chắc, nền móng vững bền, giúp gia chủ vượt qua mọi khó khăn.

Nếu như chân giò trước thường đại diện cho sự hanh thông, khởi sự tốt đẹp thì chân giò sau nhiều thịt, tượng trưng cho sự thịnh vượng, đầy đặn. Ở một số vùng, nếu là lễ cúng gia tiên, nhiều gia đình chọn cả cặp giò heo để mâm cúng thêm trọn vẹn.

Việc lựa chọn cúng chân giò ngày Tết còn nhằm tránh điềm xui trong một số trường hợp. Chẳng hạn trong các năm Dậu hoặc năm Tỵ, nhiều người quan niệm dùng chân giò cúng thay thế gà trong đêm Giao thừa để giúp tránh điềm xui, mang lại may mắn./.