Để nông sản Việt vươn xa: Nông nghiệp phải sản xuất 'cái thị trường cần'

Ngành nông nghiệp cần phải chuyển từ “sản xuất cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần” cũng như chinh phục những hàng rào tiêu chuẩn khắt khe bằng chất lượng, minh bạch và giá trị xanh.

Mọi quy trình canh tác phải bám sát tín hiệu thị trường, đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch truy xuất nguồn gốc. (Ảnh: TTXVN)

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu ngày càng bất định, việc tìm kiếm những động lực tăng trưởng “hai con số” không còn là lựa chọn mang tính chiến lược, mà đã trở thành yêu cầu cấp thiết để đất nước "vươn mình."

Với nông nghiệp, mục tiêu xuất khẩu chạm ngưỡng 75 tỷ USD trong năm 2026, không chỉ là bài toán kim ngạch, mà còn là phép thử bản lĩnh của nông dân, doanh nghiệp Việt Nam: Phải chuyển từ “sản xuất cái mình có” sang “sản xuất cái thị trường cần,” cũng như chinh phục những hàng rào tiêu chuẩn khắt khe bằng chất lượng, minh bạch và chuỗi giá trị xanh.

Khẳng định vững chắc “trụ đỡ” của nền kinh tế

Chia sẻ tại Hội thảo “Động lực cho tăng trưởng kinh tế hai con số” diễn ra trong ngày 31/3, Tiến sỹ Trần Công Thắng - Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường, cho biết con số tăng trưởng của nông nghiệp có thể không bứt phá mạnh mẽ như một số lĩnh vực công nghiệp hay dịch vụ, nhưng điểm khác biệt nằm ở sự ổn định và bền vững; đặc biệt là khi so sánh với các quốc gia có nền tảng nông nghiệp tương đương.

Nhìn lại tiến trình từ khi đổi mới, theo ông Thắng, tốc độ tăng trưởng của ngành nông nghiệp đã trải qua nhiều giai đoạn biến động.

Trước thời điểm tái cơ cấu năm 2013, đà tăng trưởng ngành nông nghiệp từng có dấu hiệu chững lại, tuy nhiên những năm gần đây, cục diện đã thay đổi rõ rệt nhờ sự bứt phá của các tiểu ngành, đặc biệt là thủy sản.

Một minh chứng điển hình là trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi toàn bộ nền kinh tế chịu áp lực lớn và có xu hướng chùng xuống, nông nghiệp lại “lội ngược dòng” với xu hướng tăng trưởng đi lên. Từ năm 2019 đến nay, các chỉ số của ngành nông nghiệp đều duy trì sắc xanh, qua đó khẳng định vững chắc vị thế “trụ đỡ” của nền kinh tế trong những thời điểm khó khăn nhất.

Ông Thắng nhấn mạnh “chìa khóa” cho sự tăng trưởng tích cực trên là chiến lược chuyển đổi cơ cấu hiệu quả hơn. Thực tế, ngành nông nghiệp không còn chạy theo sản lượng thuần túy mà tập trung vào các mặt hàng có giá trị cao, tiêu biểu là sự bùng nổ của ngành hàng trái cây với đại diện là sầu riêng.

Cũng theo Tiến sỹ Trần Công Thắng, nông nghiệp hiện là ngành duy nhất duy trì cán cân thương mại luôn dương. Tính riêng năm 2025, xuất siêu nông sản đã đạt con số ấn tượng khoảng 21 tỷ USD. Dù tốc độ tăng trưởng của từng mặt hàng có sự trồi sụt theo từng năm, nhưng xét về tổng thể, các mặt hàng nông sản chủ lực đều đang giữ vững xu hướng tăng tiến.

Tuy vậy, ông Thắng cũng thẳng thắn nhìn nhận trong giai đoạn 2025 - 2026, chúng ta phải đối mặt với nhiều biến số khó lường, từ các chính sách thuế quan mới của Hoa Kỳ đến những bất ổn địa chính trị tại khu vực Trung Đông. "Mặc dù giá trị xuất khẩu trực tiếp sang khu vực Trung Đông hiện chỉ ở mức 1,7 tỷ USD, nhưng các xung đột địa chính trị tại đây (như sự cố tại eo biển Hormuz) lại gây ra những tác động dây chuyền rất lớn đến chi phí vận tải và giá nguyên liệu đầu vào," ông Thắng chia sẻ.

Ngay cả thị trường truyền thống như Trung Quốc, những thay đổi liên tục về quy định kiểm dịch cũng đang gây ra nhiều khó khăn trực tiếp cho bà con. Điển hình như những biến động về giá mít hay tình trạng xe nông sản phải quay đầu tại cửa khẩu mỗi khi tiêu chuẩn kỹ thuật bị siết chặt.

“Điều này cho thấy sự cấp thiết của việc nâng cao chất lượng từ gốc. Nếu không chuyển đổi kịp thời để phù hợp với thị hiếu và quy định quốc tế, sản phẩm của chúng ta sẽ rất khó có cửa cạnh tranh,” ông Thắng nói.

Làm gì để nông sản Việt Nam vươn xa?

Về định hướng phát triển, ông Thắng nhấn mạnh để nông sản Việt Nam vươn xa và trụ vững trên thị trường quốc tế, ngành nông nghiệp đang đứng trước yêu cầu bức thiết: Phải rũ bỏ cách làm tự phát để chuyển mình mạnh mẽ từ “tư duy sản xuất nông nghiệp” sang “tư duy kinh tế nông nghiệp.”

Thực tế hiện nay, các thị trường nhập khẩu lớn như EU hay Hàn Quốc đang dựng lên những hàng rào tiêu chuẩn kỹ thuật vô cùng khắt khe. Theo Tiến sỹ Trần Công Thắng, nông sản chỉ có thể đi từ “cửa ải” này sang “cửa ải” khác nếu đáp ứng các quy định về chất lượng. Nếu thất bại ở bất kỳ tiêu chuẩn nào, cánh cửa thị trường sẽ lập tức đóng lại. Thực tế này đòi hỏi người sản xuất và doanh nghiệp phải thay đổi cách tiếp cận, không thể tiếp tục điệp khúc “sản xuất cái mình có,” mà phải “sản xuất cái thị trường cần.”

Quan trọng hơn, mọi quy trình canh tác phải bám sát tín hiệu thị trường, đảm bảo chất lượng, an toàn thực phẩm và minh bạch truy xuất nguồn gốc.

Ngoài ra, để hiện thực hóa các mục tiêu tăng trưởng, ông Thắng cho rằng cần xây dựng các vùng nguyên liệu đạt chuẩn thông qua ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số. Việc tăng cường đầu tư vào công nghệ chế biến sâu sẽ là “cú hích” để nâng cao giá trị thặng dư, thay vì chỉ dừng lại ở xuất khẩu thô. Đồng thời, công tác nghiên cứu giống cây trồng, vật nuôi cần được ưu tiên để cải thiện trực tiếp năng suất và chất lượng nông sản.

Về hạ tầng, bên cạnh hệ thống thủy lợi truyền thống, ngành phải hình dung một hệ thống hạ tầng đa tầng, đa mục tiêu.

Bên cạnh đó, theo ông Thắng, đóng góp từ ngành tài nguyên môi trường như địa chất, khoáng sản, kinh tế biển và rừng sẽ mở ra những không gian tăng trưởng mới. Đơn cử như tiềm năng từ đất hiếm hay phát triển điện gió ngoài khơi, kinh tế rừng bền vững sẽ là những “mỏ vàng” gián tiếp thúc đẩy GDP toàn ngành. Một yếu tố không thể tách rời là nguồn nhân lực.

“Cuối cùng, chúng tôi đang hướng tới việc xây dựng một hệ sinh thái ngành nông nghiệp toàn diện. Trong đó, nông nghiệp không chỉ là sản xuất hàng hóa mà còn kết nối chặt chẽ với công nghiệp thực phẩm, du lịch nông thôn và công nghiệp chế tạo. Bằng cách chuyển đổi từ ‘sản xuất xanh’ sang ‘giá trị xanh’ và chủ động kịch bản phòng ngừa rủi ro thị trường, chắc chắn sẽ đóng góp xứng đáng vào mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của đất nước trong giai đoạn tới,” Tiến sỹ Trần Công Thắng nói.

Trong khi đó, Tiến sỹ Nguyễn Quốc Hùng - Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Ngân hàng Việt Nam, cho rằng để hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng kinh tế hai con số, nguồn lực tài chính là yếu tố mang tính quyết định. Thời gian tới cần ưu tiên tín dụng nông nghiệp. Trọng tâm dòng vốn cần được “rót” thẳng vào khâu chế biến sâu nhằm nâng tầm giá trị nông sản.

“Trong bối cảnh chuyển đổi số, dòng vốn tín dụng không chỉ giúp gia tăng năng lực sản xuất mà còn phải hỗ trợ doanh nghiệp, hợp tác xã và nông dân đáp ứng các tiêu chuẩn sản xuất xanh. Đây là điều kiện tiên quyết và bắt buộc để nông sản Việt tự tin xuất khẩu và đi sâu vào các thị trường lớn trên thế giới,” Tiến sỹ Nguyễn Quốc Hùng nhấn mạnh.

Phó Giáo sư - Tiến sỹ Đặng Ngọc Đức, Viện trưởng Viện Công nghệ Tài chính (Đại học Đại Nam) cũng nêu quan điểm cho rằng việc nâng cao nền tảng công nghệ cho khu vực nông thôn và bà con nông dân là một mục tiêu trọng tâm. Điều này không chỉ giúp tối ưu hóa việc tiếp cận các nguồn vốn tài chính mà còn là chìa khóa để giải quyết bài toán xuất khẩu.

Theo ông Đức, việc nâng cấp hạ tầng công nghệ sẽ giải quyết triệt để điểm nghẽn này, giúp rút ngắn đáng kể thời gian đưa sản phẩm tiếp cận các thị trường mục tiêu. Do đó, Hội Nông dân Việt Nam và các cơ quan hữu quan cần tạo điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp đưa giải pháp công nghệ ứng dụng vào nông nghiệp, nông thôn; sẵn sàng phối hợp triển khai các chương trình phổ cập kiến thức số, đặc biệt là tài chính số, nhằm hỗ trợ và trang bị cho người nông dân những kỹ năng cần thiết để hội nhập./.