Cờ Đảng ở Cực Nam Địa lý

Đặt chân đến Nam Cực địa lý (South Pole) - 90° Nam, nơi tận cùng trái đất, nơi mọi hướng là hướng Bắc, nơi trục của trái đất quay, gần đó là Cực Nam Nghi Lễ (Ceremonial South Pole) nơi có quả cầu kim loại và quốc kỳ của 12 quốc gia ký Hiệp ước Nam Cực như Mỹ, Anh, Argentina, Chile, Úc,… Ngay đó là Trạm nghiên cứu khoa học Amundsen - Scott South Pole lớn nhất Antartica của Hoa Kỳ.

Báo điện tử Tiền Phong 1

Nhìn những lá cờ của các nước bay phần phật trong gió, tôi ước, một ngày gần nhất, Việt Nam sẽ cử các nhà khoa học đến đây tham gia nghiên cứu về băng, đại dương, khí hậu, không khí, thiên văn…

Nam Cực chứa 90% lượng băng (cũng là nước ngọt) trên hành tinh nên tác động rất lớn đến biến đổi khí hậu. Không khí ở đây rất sạch. Sạch đến mức con người định lượng khoảng cách khác hẳn. Nhìn một vật rất gần nhưng thực tế xa hàng km, hàng chục km. Nam Cực được đánh giá là giàu tài nguyên (nước sạch từ băng, từ các hồ ngầm), năng lượng mặt trời, không khí sạch, khoáng sản, giàu tiềm năng du lịch…

Báo điện tử Tiền Phong 1

Việt Nam có bờ biển trải dài 3260 km. Trong Kỷ nguyên mới, Việt Nam sẽ có đủ điều kiện để mở rộng không gian phát triển (như du lịch…), không gian nghiên cứu khoa học phục vụ phát triển, không gian cho ngoại giao khoa học và nhiều thứ khác nữa cho lợi ích quốc gia. Trước mắt, Việt Nam có thể hợp tác với các nước như Nga, Nhật Bản, Hàn Quốc - những nước đang có trạm nghiên cứu ở đây để cử các nhà khoa học đến làm việc. Sau giai đoạn thử nghiệm, sẽ rất hữu ích nếu chúng ta có trạm nghiên cứu khoa học riêng ở châu lục hiện vẫn là của chung của nhân loại vô cùng đặc biệt này.

Báo điện tử Tiền Phong 1

Nam Cực và Việt Nam – Khoảng cách địa lý, khoảng cách trách nhiệm. Nhìn trên bản đồ, Nam Cực ở rất xa Việt Nam. Xa đến mức nhiều người cho rằng: đó là một nơi “không liên quan”.

Nhưng đứng ở 90° Nam, tôi hiểu rất rõ rằng, khoảng cách địa lý không phản ánh khoảng cách ảnh hưởng. Những gì đang diễn ra ở Nam Cực không dừng lại ở băng và gió. Chúng đang lan đi, chậm nhưng chắc, tới mọi đại dương, mọi đồng bằng ven biển, mọi quốc gia sống dựa vào khí hậu ổn định để phát triển. Trong đó, có Việt Nam.

Nam Cực không xa Việt Nam như chúng ta tưởng

Việt Nam là một quốc gia biển. Đồng bằng Sông Cửu Long với gần 20 triệu người sống phụ thuộc trực tiếp vào hệ thống khí hậu – thủy văn. Mực nước biển dâng, xâm nhập mặn, thời tiết cực đoan… không phải là những khái niệm xa lạ. Chúng đang hiện diện trong đời sống hằng ngày.

Báo điện tử Tiền Phong 1

Nam Cực là một trong những “bộ điều nhiệt” quan trọng nhất của Trái Đất. Băng tan hay ổn định ở đây không chỉ là câu chuyện của khoa học hàn lâm. Nó là yếu tố quyết định đến dòng hải lưu, đến mực nước biển, đến cân bằng khí hậu toàn cầu.

Nói một cách thẳng thắn: mỗi biến động lớn ở Nam Cực đều để lại dấu vết ở Việt Nam, dù sớm hay muộn.

Việt Nam đang ở đâu trong câu chuyện Nam Cực?

Năm 1959, 12 nước tham gia ký Hiệp ước Nam Cực (Antartica Treaty). Tính đến năm 2025 có 58 nước là thành viên. Việt Nam gia nhập Hiệp ước Nam Cực vào ngày 24/6/2023, với tư cách Bên không tham vấn (Non-Consultative Party).

Hiện nay, Việt Nam chưa có trạm nghiên cứu tại Nam Cực, và chưa tham gia thường xuyên vào các chương trình nghiên cứu khoa học tại đây. Điều này không phải vì thiếu năng lực, mà chủ yếu vì chúng ta chưa đặt Nam Cực vào đúng vị trí trong tầm nhìn dài hạn.

Trong khi đó, nhiều quốc gia — kể cả những nước không có truyền thống thám hiểm — đã coi Nam Cực là một phần trong chiến lược khoa học, ngoại giao và an ninh môi trường của họ. Có 55 quốc gia tham gia Hiệp ước Nam Cực. Tính đến năm 2023, khoảng 30 quốc gia đặt và vận hành khoảng 70-80 trạm nghiên cứu chính, phụ, quanh năm hoặc theo mùa tại Nam Cực. Tiêu biểu là Mỹ, Trung Quốc, Nga, Úc, Anh, Pháp, Argentina, Nhật, Đức, Canada, Nauy, Chile… Hầu hết các nước này đều có nhiều hơn một trạm nghiên cứu

Họ không đến đây chỉ để nghiên cứu khoa học thuần túy. Đó còn là sự hiện diện, sự hiện diện liên tục; những hiểu biết, kiến thức về lục địa; tầm ảnh hưởng, lãnh thổ, tài nguyên…

Việt Nam là một quốc gia đang phát triển, hội nhập sâu, chịu tác động mạnh của biến đổi khí hậu. Việt Nam đang bắt đầu bước vào Kỷ nguyên mới với khát vọng lớn lao. Chúng ta cũng ngày càng có đủ điều kiện để làm những việc chưa từng làm. Việc đứng ngoài không gian nghiên cứu Nam Cực đồng nghĩa với việc chúng ta chấp nhận ở vị thế bị động, chỉ tiếp nhận kết quả nghiên cứu của người khác. Mà nhiều kết quả nghiên cứu vô giá, không phải để bán bằng bất cứ giá nào.

Vì sao Việt Nam cần cử nhà khoa học đến Nam Cực?

Tôi không cho rằng Việt Nam cần lập tức xây trạm nghiên cứu riêng ở Nam Cực. Đó là một bước đi lớn, tốn kém, và cần thời gian chuẩn bị. Nhưng tôi tin rất chắc rằng: Việt Nam cần bắt đầu bằng việc cử các nhà khoa học tham gia nghiên cứu Nam Cực một cách chính thức, có chiến lược và liên tục.

Lợi ích trước mắt của bước đi này là rất rõ:

- Khoa học: tiếp cận trực tiếp dữ liệu gốc về khí hậu, băng hà, đại dương — những yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến Việt Nam.

- Nhân lực: đào tạo thế hệ nhà khoa học Việt Nam có kinh nghiệm làm việc trong môi trường nghiên cứu cực hạn, đa quốc gia.

- Ngoại giao khoa học: tham gia vào một không gian hợp tác quốc tế đặc biệt.

- Tầm nhìn chiến lược: chủ động trong các vấn đề môi trường toàn cầu, thay vì chỉ phản ứng khi hậu quả đã rõ ràng.

Một lộ trình khả thi cho Việt Nam

Từ trải nghiệm thực địa của tôi, tôi tin rằng Việt Nam hoàn toàn có thể bắt đầu theo một lộ trình thận trọng nhưng chắc chắn:

Giai đoạn 1:

Cử các nhà khoa học Việt Nam (khí hậu, hải dương học, môi trường, địa chất) tham gia các đoàn nghiên cứu quốc tế tại Nam Cực theo hình thức hợp tác song phương hoặc đa phương.

Giai đoạn 2:

Xây dựng nhóm nghiên cứu Nam Cực trong nước, liên kết giữa các viện, trường đại học, và cơ quan quản lý, tập trung vào các vấn đề có liên hệ trực tiếp đến Việt Nam (mực nước biển, dòng hải lưu, khí hậu khu vực).

Giai đoạn 3:

Tham gia sâu hơn vào các diễn đàn khoa học và cơ chế hợp tác liên quan đến Nam Cực, từng bước khẳng định tiếng nói khoa học của Việt Nam.

Xây dựng trạm nghiên cứu riêng ở vị trí phù hợp. Trở thành Bên tham vấn (Consultative Party) của Hiệp ước Nam Cực để có tiếng nói.

Điều quan trọng nhất không phải là tốc độ, mà là sự liên tục và cam kết dài hạn.

Là một công dân, một doanh nhân, một luật sư đã đứng ở 90° Nam, vừa nhìn thấy Nam Cực đầy tiềm năng, vừa thấy trái Đất ở trạng thái mong manh nhất của nó. Nam Cực không yêu cầu chúng ta phải có mặt. Nhưng tương lai của Việt Nam thì có.

Việc cử các nhà khoa học Việt Nam đến Nam Cực không phải là một hành động mang tính biểu tượng. Đó là một tuyên bố trách nhiệm: rằng Việt Nam không chỉ quan tâm đến phát triển trước mắt, mà sẵn sàng đầu tư vào tri thức, vào dự báo dài hạn, và vào vị thế của mình trong cộng đồng khoa học toàn cầu.

Từ Việt Nam đến 90° Nam là một hành trình rất xa.

Nhưng từ nhận thức đến hành động, đôi khi chỉ cần một quyết định đúng lúc.Và tôi tin, đã đến lúc Việt Nam bắt đầu hành trình đó. Không phải bằng những bước đi lớn, mà bằng những bước đi đúng hướng, đúng lúc, nếu không muốn chậm chân hơn nữa.

Tôi tự hào mang theo cờ Tổ quốc và cờ Đảng đến Cực Nam Địa lý với mong ước Quốc kỳ Việt Nam sớm hiện diện, hiện diện thường xuyên, liên tục ở châu lục đầy tiềm năng rộng đến 14 triệu km2 này– nơi mà các nước lớn đã và đang hiện diện.