Căng thẳng Greenland: Số phận NATO ra sao?

Nỗi bận tâm kéo dài của ông Trump về việc kiểm soát Greenland - vùng lãnh thổ tự trị thuộc Đan Mạch, đồng minh NATO đang vượt khỏi những phát biểu mang tính biểu tượng để trở thành nguồn cơn của căng thẳng nghiêm trọng giữa hai bờ Đại Tây Dương. Những tuyên bố về khả năng áp thuế quy mô lớn, thậm chí ám chỉ việc dùng vũ lực để giành lấy Greenland khiến dư luận quốc tế chấn động và thị trường chứng khoán biến động mạnh.

Nỗi lo của thành viên NATO

Kể từ khi Tổng thống Trump khơi lại ý định đòi chủ quyền đối với Greenland - vùng lãnh thổ bán tự trị thuộc Đan Mạch, thành viên NATO khẩn trương tìm cách ứng phó với những chỉ trích từ Washington. Mỹ cho rằng hòn đảo này đang không được bảo vệ tương xứng, trong bối cảnh Nga và Trung Quốc ngày càng gia tăng sự quan tâm tới khu vực Bắc Cực giàu tài nguyên khoáng sản.

Thực sự từ trước đến nay, NATO chưa từng chuẩn bị cho kịch bản từng bị xem là không tưởng khi thành viên trong liên minh quay sang tấn công chính đồng minh của mình. Bởi Điều 5, nền tảng của cơ chế phòng thủ tập thể, quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một hay nhiều nước ở châu Âu hoặc Bắc Mỹ sẽ được coi là tấn công tất cả.

Nhiều chính khách, nhà ngoại giao và chuyên gia phân tích ở cả hai bờ Đại Tây Dương nhận định kịch bản đó có thể đánh dấu sự chấm dứt của liên minh hoặc tối thiểu cũng làm suy giảm nghiêm trọng sức gắn kết của NATO. Hệ quả kéo theo có thể rất nặng nề đối với an ninh châu Âu.

“Tôi không thể nghĩ ra trường hợp nào khác khiến NATO bị đe dọa đến vậy và đặc biệt không có trường hợp nào mà thủ phạm lại chính là Mỹ”, giáo sư tại Đại học Nam Đan Mạch, ông Sten Rynning cho biết.

Các nhà ngoại giao cũng xem những trao đổi ban đầu trong NATO về vai trò của liên minh tại Greenland mới chỉ ở giai đoạn khởi động. Các phương án được cân nhắc có thể bao gồm tăng cường trinh sát trên không, đẩy mạnh tuần tra trên biển và ứng dụng nhiều công nghệ giám sát hơn để theo dõi sát tình hình tại khu vực này.

Trong khi chờ đợi sự đồng thuận chung của NATO, Đan Mạch cùng một số đồng minh như Đức, Pháp, Thụy Điển và Na Uy thông báo điều động lực lượng quân sự quy mô nhỏ, mang tính biểu trưng tới Greenland để tiến hành tập trận. Động thái này nhằm phát đi tín hiệu rõ ràng về cam kết bảo đảm an ninh tại Bắc Cực.

Tuyên bố trên được đưa ra trong bối cảnh ngoại trưởng Đan Mạch và Greenland có cuộc gặp tại Washington với Phó Tổng thống Mỹ J.D. Vance và Ngoại trưởng Marco Rubio, song các bên vẫn chưa thể tháo gỡ thế bế tắc hiện nay.

Ông Trump nắm quân cờ quyết định

Nỗ lực của các nước NATO nhằm siết chặt an ninh tại Bắc Cực chỉ có thể giúp duy trì sự gắn kết trong liên minh nếu ông Donald Trump chấp nhận đây là phương án thay thế hoặc ít nhất là một phần của phương án thay thế cho yêu cầu Mỹ phải nắm quyền sở hữu trực tiếp.

Tuy nhiên, ông Trump nhiều lần nhấn mạnh “quyền sở hữu” mới là lựa chọn duy nhất có thể chấp nhận khiến không ít quan chức châu Âu đi đến nhận định ưu tiên của ông nghiêng về mở rộng lãnh thổ hơn là thuần túy xuất phát từ các lo ngại an ninh.

Ông Fabrice Pothier, Giám đốc điều hành hãng tư vấn Rasmussen Global nhận định: “NATO hoàn toàn có thể đóng vai trò tháo gỡ vấn đề bằng cách xây dựng chiến lược giám sát và răn đe thực chất tại Bắc Cực”.

Theo ông, uy tín của NATO cũng đang bị ảnh hưởng như một hệ quả tất yếu từ những căng thẳng hiện nay. “Những phát biểu của ông Trump làm dấy lên hoài nghi về mức độ cam kết của Mỹ với NATO và điều đó sẽ không dễ bị lãng quên", ông Pothier nói.

Ông Trump từng khẳng định Mỹ vẫn gắn bó với NATO, đồng thời cho rằng Nga và Trung Quốc chỉ e ngại liên minh này khi Washington còn là một thành viên. Ông nhấn mạnh NATO sẽ mạnh lên đáng kể nếu Greenland thuộc quyền kiểm soát của Mỹ.

Ở chiều ngược lại, Nga bác bỏ các cáo buộc của NATO rằng Moskva và Bắc Kinh là mối đe dọa đối với Greenland, cho đó là câu chuyện bị thổi phồng nhằm tạo tâm lý hoang mang. Nga cũng cảnh báo điều mà họ gọi là xu hướng leo thang đối đầu của liên minh phương Tây tại Bắc Cực là vô cùng nguy hiểm.

Cùng với đó, làn sóng căng thẳng mới xoay quanh Greenland bị xem là một sự phân tâm vừa không cần thiết vừa tiềm ẩn rủi ro đối với thành viên NATO. Kể từ khi Moskva phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine năm 2022, xung đột áp sát ranh giới NATO, buộc liên minh dồn trọng tâm vào việc gia cố sườn phía đông do lo ngại một thành viên có thể trở thành mục tiêu tiếp theo của Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Tương lai nào cho NATO?

Giới lãnh đạo Đan Mạch và Greenland nhiều lần nhấn mạnh hòn đảo này không phải là đối tượng để chuyển nhượng và cũng không mong muốn sáp nhập vào Mỹ. Trong thời gian gần đây, nhiều nhà lãnh đạo châu Âu công khai bày tỏ sự ủng hộ lập trường này.

Tuy nhiên, nhiều nhà ngoại giao châu Âu nhận định khả năng Mỹ dùng biện pháp quân sự tại Greenland là rất thấp, dù ông Trump nhiều lần nhắc đến kịch bản này hoặc không loại trừ nó. Nhưng họ vẫn thừa nhận nếu xảy ra, hệ lụy sẽ vô cùng nghiêm trọng. Một quan chức Đông Âu mô tả viễn cảnh đó “giống như một cơn địa chấn, có thể làm NATO rung chuyển”.

Giới chức Đan Mạch và nhiều nước châu Âu lưu ý rằng Greenland thuộc phạm vi bảo vệ của NATO theo Điều 5 về phòng thủ tập thể. Do đó, nếu Nga hay Trung Quốc tìm cách kiểm soát vùng lãnh thổ này như ông Trump từng ám chỉ thì họ sẽ đối mặt nguy cơ xung đột với toàn bộ liên minh, trong đó có cả Mỹ.

Các quan chức cũng nhắc lại Mỹ hiện duy trì hiện diện quân sự tại Greenland thông qua Căn cứ Không gian Pituffik, nơi có khoảng 200 binh sĩ đồn trú và Washington có quyền tăng cường lực lượng theo nhu cầu dựa trên thỏa thuận ký từ năm 1951.

Ngoài ra, chuyên gia đến từ Anh cũng vẽ ra kịch bản mới cho NATO nếu Mỹ kiểm soát Greenland - các nước châu Âu có thể ồ ạt rời bỏ NATO. Song các chuyên gia không tin rằng đó là kịch bản tất yếu xảy ra.

Xét đến thực tế rằng châu Âu hiện xem Nga là “mối đe dọa trực tiếp đến an ninh châu Âu”, các chuyên gia cho rằng đối với châu Âu, “ngay cả một NATO tạm thời không hoạt động hiệu quả cũng tốt hơn là không có NATO nào cả”. Rút khỏi khối quân sự này cũng là một quá trình kéo dài cần 12 tháng kể từ khi có “tuyên bố bãi ước” của quốc gia thành viên đến khi nước đó thực sự rời khỏi NATO.

Trong trường hợp Mỹ tiến hành kiểm soát Greenland, tình trạng tê liệt chính trị trong NATO cũng được cho là điều gần như chắc chắn và theo sau đó là sự leo thang căng thẳng giữa hai bờ Đại Tây Dương. Khi đó, việc Đan Mạch rút khỏi vai trò quân sự trong NATO - tương tự cách Pháp và Hy Lạp từng làm là kịch bản có thể xảy ra.