5 năm chính quyền Taliban tại Afghanistan: Một chặng đường, nhiều phép thử

Tròn 5 năm sau khi tiến vào Kabul ngày 15/8/2021, chính quyền Taliban đã duy trì được quyền kiểm soát Afghanistan, song chưa tạo dựng được nền tảng phát triển bền vững.

34.8P: Năm năm chính quyền Taliban tại Afghanistan: Một chặng đường, nhiều phép thử

Làn sóng hồi hương gây áp lực lên nền kinh tế Afghanistan. (Nguồn: Anadolu)

Nếu những năm đầu sau khi Mỹ và NATO rút quân đặt ra câu hỏi liệu chính quyền Taliban có thể tồn tại hay không, thì sau 5 năm, vấn đề đáng quan tâm hơn là chính quyền sẽ duy trì quyền lực bằng cách nào và có thể đưa Afghanistan phát triển ra sao.

Sau khi trở lại nắm quyền, Taliban nhanh chóng tập trung quyền lực vào Lãnh tụ tối cao Hibatullah Akhundzada, vận hành bộ máy nhà nước chủ yếu thông qua các sắc lệnh tôn giáo - chính trị và hạn chế sự tham gia của các lực lượng chính trị - xã hội khác.

Mô hình này giúp chính quyền duy trì kiểm soát trên phần lớn lãnh thổ và hạn chế nguy cơ Afghanistan rơi trở lại vào một cuộc nội chiến quy mô lớn. Tuy nhiên, sự ổn định chủ yếu dựa trên khả năng kiểm soát hơn là đồng thuận xã hội.

Đặc biệt, các hạn chế nghiêm ngặt đối với phụ nữ, trong đó Afghanistan là quốc gia duy nhất trên thế giới cấm nữ sinh học trung học và đại học, vừa làm thu hẹp nguồn nhân lực, vừa trở thành rào cản đối với quá trình cải thiện quan hệ với cộng đồng quốc tế.

Sau cú sốc nghiêm trọng trong giai đoạn 2021 - 2022, kinh tế Afghanistan bắt đầu phục hồi từ năm 2023, với GDP thực tế tăng khoảng 2,5% trong giai đoạn 2023 - 2024. Chính quyền Taliban cũng duy trì được khả năng thu ngân sách khoảng 12% GDP, cho thấy bộ máy nhà nước vẫn có khả năng vận hành.

Tuy nhiên, quy mô nền kinh tế vẫn thấp hơn đáng kể so với trước năm 2021, trong khi dân số gia tăng và dòng người hồi hương tiếp tục tạo thêm sức ép. Thâm hụt thương mại lên tới khoảng 45% GDP năm 2024, còn gần một nửa dân số vẫn cần hỗ trợ nhân đạo.

Vì vậy, những dấu hiệu phục hồi hiện nay mới chủ yếu giúp duy trì hoạt động kinh tế và xã hội, chưa đủ tạo ra việc làm, thu nhập và nguồn lực cần thiết cho một quá trình phát triển bền vững.

Việc Nga chính thức công nhận Tiểu vương quốc Hồi giáo Afghanistan ngày 3/7/2025 đã phá vỡ tình trạng không được quốc gia nào công nhận chính thức kể từ năm 2021.

Cùng với đó, ít nhất 17 nước duy trì đại sứ quán tại Kabul và các nước láng giềng tăng cường tiếp xúc với chính quyền Taliban nhằm xử lý các vấn đề về an ninh, thương mại, biên giới và người di cư.

Điều này cho thấy cộng đồng quốc tế đang chuyển từ cách tiếp cận cô lập sang can dự có điều kiện. Tuy nhiên, chừng nào chính quyền Taliban chưa có những điều chỉnh đáng kể về quản trị, khả năng được công nhận rộng rãi và tiếp cận đầy đủ các nguồn lực quốc tế vẫn còn hạn chế.

Nhìn tổng thể, 5 năm cầm quyền cho thấy chính quyền Taliban đã giải quyết được bài toán tồn tại, nhưng chưa giải quyết được bài toán phát triển.

Khả năng kiểm soát chính trị tạo ra ổn định trước mắt nhưng hạn chế khả năng thích ứng; kinh tế có phục hồi nhưng chưa đủ mạnh để giảm phụ thuộc vào hỗ trợ bên ngoài; trong khi việc cải thiện quan hệ đối ngoại lại phụ thuộc đáng kể vào những điều chỉnh mà chính quyền Taliban chưa sẵn sàng thực hiện.

Vì vậy, thách thức lớn nhất của Afghanistan trong giai đoạn tới không còn nằm ở nguy cơ chính quyền Taliban sụp đổ, mà ở khả năng chuyển từ một chính quyền chủ yếu duy trì quyền lực sang một chính quyền có năng lực tạo dựng tăng trưởng, cải thiện đời sống và từng bước hội nhập với cộng đồng quốc tế.