Những cuốc xe 'bào mòn' người giao hàng cận Tết

Đang nhai vội ổ bánh mì khô khốc, Đạt nhận được tiếng chuông báo có đơn hàng mới, liền ấn "chấp nhận", rồi lao vút đi giữa con ngõ nhỏ ngoằn ngoèo.

"Dịp này tôi không dám dừng nghỉ quá 5 phút, mắt không rời màn hình điện thoại, chỉ sợ lỡ một cuốc là mất toi mấy chục nghìn", Đạt, 38 tuổi, nói khi hơi thở phả ra khói trắng. Mỗi cuốc xe trong những ngày cận Tết không chỉ là sinh kế mà còn là cuộc chạy đua để đổi lấy bữa cơm tất niên đủ đầy, tiền biếu bố mẹ và quần áo mới cho con, người đàn ông tâm sự.

5 năm trong nghề, Đạt thuộc lòng "luật chơi" mùa cao điểm là muốn có tiền triệu mỗi ngày thì phải chạy xuyên trưa, hoặc buổi đêm, khi những tài xế khác ngủ nghỉ. Lịch trình của anh bắt đầu từ sáng sớm, kết thúc vào rạng sáng hôm sau, kéo dài suốt 18 tiếng. Giấc ngủ trở thành thứ xa xỉ, thường chỉ là những cái chợp mắt vội vàng 15-20 phút gục đầu trên yên xe.

Hậu quả của guồng quay ấy hiện rõ trên cơ thể người đàn ông chưa đầy 40 tuổi. Đôi mắt Đạt trũng sâu, vằn lên những tia máu đỏ quạch vì bụi đường và thiếu ngủ; đôi bàn tay nứt nẻ, chai sần, cứng đờ vì sương đêm.

"Nhiều đêm về đến phòng trọ, tôi ngã gục xuống sàn nhà khi chưa kịp cởi bộ đồng phục đẫm mồ hôi lạnh. Cảm giác tê dại chạy dọc từ cổ xuống thắt lưng, xương khớp rệu rã như muốn rời ra từng khúc", Đạt kể. Nhưng chỉ cần nghĩ đến cái Tết đủ đầy hơn năm ngoái, sáng hôm sau, bóng áo xanh của anh lại lao vút đi như một con thoi.

Không chỉ Đạt, Hoàng, 30 tuổi, ở Hoàng Mai, cũng đang bán sức khỏe để đổi lấy thu nhập trong "canh bạc" sức khỏe cuối năm. Là trụ cột của gia đình 4 người, áp lực tài chính khiến Hoàng chấp nhận làm việc với công suất của một cỗ máy ngày đứng quầy bán hàng ở cửa hàng tiện lợi, đêm chạy xe giao hàng đến 2-3h sáng.

Để chống lại cơn buồn ngủ kéo sụp mí mắt, "vũ khí" của Hoàng là thuốc lá và nước tăng lực. "Mỗi đêm tôi 'đốt' gần 30 điếu thuốc, uống nước tăng lực thay nước lọc. Biết là độc hại, nhưng không uống thì không tỉnh để mà chạy", Hoàng thừa nhận.

Sau hai tuần "bán mạng" chạy đua với KPI và nhu cầu giao hàng tăng vọt dịp Tết, cơ thể Hoàng phát đi tín hiệu SOS. Anh sụt liền 5 kg, da sạm đen, thường xuyên nôn khan và tim đập nhanh bất thường. Đỉnh điểm là sáng 22 tháng Chạp, cơn chóng mặt dữ dội khiến anh suýt ngã xe, Hoàng buộc phải vào Bệnh viện Đại học Y Hà Nội khám.

Cầm tờ kết quả xét nghiệm trên tay, bác sĩ lắc đầu ái ngại. Chàng trai trẻ bị chẩn đoán tăng huyết áp độ 2, rối loạn lo âu và stress nặng. Các chỉ số men gan và chức năng thận đều ở mức báo động đỏ - hậu quả trực tiếp của việc lạm dụng chất kích thích, thức đêm triền miên và nhịn tiểu quá lâu vì sợ lỡ cuốc xe.

"Bác sĩ nói tôi đang vắt kiệt 'xăng' của chính mình. Nếu cứ tiếp tục đà này, có thể tôi sẽ đón Tết trong phòng cấp cứu thay vì ở nhà", Hoàng nói, giọng chùng xuống.

Mỗi ngày, Đạt làm việc khoảng 18 tiếng, "ăn tranh thủ, ngủ trên yên xe" để kiếm được nhiều tiền. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Theo Bộ Công Thương, từ ngày 16 tháng Chạp, sức mua hàng hóa bước vào đà tăng trưởng mạnh, dự kiến tăng 15-20% so với ngày thường. Nhu cầu hàng thiết yếu trong dịp Tết Nguyên đán 2026 tăng 30%. Tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ tiêu dùng tháng 1 tăng 9,3% so với cùng kỳ năm trước, trong khi chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tăng nhẹ 0,05%.

Sản lượng chấp nhận qua hệ thống Bưu điện Việt Nam trong những ngày cận Tết ghi nhận mức tăng 25-30% so với ngày thường. Các đơn vị vận chuyển như J&T Express phải tăng cường thêm 20% nhân lực để đáp ứng nhu cầu giao nhận tăng cao trước thềm Tết.

Đối với tài xế công nghệ, đây vừa là cơ hội vàng vừa là màn "tra tấn" cả về thể chất lẫn tinh thần. Nhiều tài xế chia sẻ với báo chí rằng họ kiếm được 3-5 triệu đồng mỗi ngày trong những ngày sát Tết, thu nhập tháng có thể lên tới 19-20 triệu đồng, cao hơn 4-5 triệu so với các tháng thường. Thu nhập của người giao hàng dịp cận Tết có thể tăng gấp 3 lần so với ngày thường. Nhưng cái giá phải trả là họ làm việc liên tục 18 tiếng mỗi ngày, ngủ chỉ 4-6 tiếng, nhiều khi gục ngay trên yên xe.

Thị trường xe công nghệ Việt Nam hiện có khoảng 700.000 tài xế, tăng vọt từ con số 200.000 người trước đại dịch. Be đang có khoảng 400.000 tài xế, Grab khoảng 300.000 và Xanh SM khoảng 90.000. Con số này tương đương một nửa tổng số công nhân ngành da giày, ngành nhiều công nhân thứ hai ở Việt Nam. Trong số đó, 95% tài xế Be xem "chạy xe" là công việc chính, còn 54% tài xế làm việc ở tốc độ cao và 60% làm việc với các app liên tục.

"Thuật toán đặt lệnh cuốc phải 'nổ' liên tục để triệt tiêu mọi khoảnh khắc thừa thãi, mà không được tắt app hay từ chối cuốc nhiều. Làm thế sẽ bị thuật toán nhận diện là 'lười' và mai 'dí' cho toàn cuốc xe 'rất chát'", một tài xế xe công nghệ tại TP HCM kể. Trong những ngày cận Tết, nhiều tài xế phải hoàn thành 25-30 cuốc mỗi ngày, chạy 200-250 km và không được phép dừng nghỉ lâu. Giá cước xe dịp Tết tăng gấp 2-3 lần, thậm chí cao gấp 4-5 lần vào giờ cao điểm, nhưng áp lực đè lên vai người lái cũng tăng theo cấp số nhân.

Nhiều tài xế kể về những nỗi đau thầm lặng mà không một chỉ số năng suất nào ghi nhận như ngồi liên tục đến mức phần mông nóng rát, bị trĩ, đau tiểu khủng khiếp nhưng không tìm được chỗ để đi vệ sinh. "Nhiều lần phải bỏ tiền vào quán mua ly cà phê mấy chục nghìn chỉ để xin đi vệ sinh, thế là tiêu tùng tiền công một cuốc xe trung bình rồi", một người kể.

Theo khảo sát năm 2021 trên 549 tài xế xe ôm tại Hà Nội (Tạp chí Giao thông và Sức khỏe), 22,6% bị mệt mỏi mãn tính và 22% đau lưng dưới. Các yếu tố nguy cơ như thừa cân, uống rượu và thời gian làm việc quá dài liên quan trực tiếp đến các vấn đề sức khỏe này. Nghiên cứu công bố trên tạp chí Environmental Research năm 2020 cho thấy những người cầm lái ở các đô thị ô nhiễm nặng như Bangkok còn đối diện với nguy cơ suy giảm chức năng phổi.

Nghiên cứu của Đại học King's College London chỉ ra rằng người làm việc trên đường phố hít phải lượng bụi mịn PM2.5 và khí NO2 cao gấp 2-3 lần người làm việc trong văn phòng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố trên tạp chí Môi trường Quốc tế năm 2021 cũng cảnh báo người làm việc trên 55 giờ mỗi tuần đối mặt với nguy cơ đột quỵ cao hơn 35% và tử vong do bệnh tim cao hơn 17% so với người làm việc 35-40 giờ.

Sự đánh đổi không chỉ nằm ở sức khỏe thể chất. Thạc sĩ Cao Trần Thành Trung, Giám đốc điều hành Trung tâm Tham vấn và Trị liệu Tâm lý Lumos, cho biết làm việc đơn độc trên đường phố với cường độ cao và áp lực thời gian khiến người lao động dễ rơi vào trạng thái "kiệt sức cảm xúc" (burnout). Họ trở nên dễ cáu gắt, mất kết nối với gia đình và dần xem bản thân như một cỗ máy kiếm tiền. Nếu không được can thiệp, tình trạng này có thể dẫn đến suy giảm hiệu suất, rối loạn giấc ngủ, lo âu kéo dài thậm chí trầm cảm.

Tài xế học nghiệp vụ trước khi chạy xe. Ảnh: Quỳnh Trần

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung, Trưởng khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, nhận định Tết, về bản chất, là thời khắc của sự đoàn viên và nghỉ ngơi, nhưng trong xã hội hiện đại, nó đang biến tướng thành một kỳ "sát hạch thành công" tập thể. Đây là thời điểm mà giá trị của một con người – đặc biệt là trụ cột gia đình – thường bị đem ra cân đo đong đếm, rồi rút gọn tàn nhẫn vào những tiêu chí vật chất hữu hình như thu nhập bao nhiêu, thưởng Tết thế nào, quà cáp ra sao.

Áp lực vô hình nhưng nặng nề này đã kích hoạt một cơ chế phòng vệ tiêu cực, khiến người lao động buộc phải gồng mình chạy đua với những kỳ vọng, đôi khi vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh học của bản thân. Nó giải thích vì sao những tài xế, những người lao động tự do sẵn sàng đánh đổi giấc ngủ và sức khỏe để lao vào guồng quay kiếm tiền "điên cuồng" những ngày giáp Tết.

"Họ không chỉ kiếm tiền để tiêu, mà họ đang kiếm tiền để mua lấy sự công nhận và cảm giác an toàn trước những đánh giá của xã hội", bác sĩ nói.

Để ngăn ngừa tình trạng trên, chuyên gia khuyến cáo tài xế không nên làm việc liên tục quá 4 tiếng trên xe, cần thực hiện các động tác giãn cơ để máu huyết lưu thông, giảm áp lực lên cột sống và đĩa đệm. Bỏ thói quen dùng nước tăng lực thay nước lọc, mang theo bình nước lọc và các loại trái cây như chuối, táo để duy trì năng lượng bền vững. Nếu phải chạy xe đêm, cần đảm bảo ít nhất 4 tiếng ngủ sâu liên tục trong môi trường yên tĩnh để não bộ phục hồi.

Với những người làm việc cường độ cao, cần thực hiện xét nghiệm máu và nước tiểu 6 tháng một lần để kiểm tra chỉ số Creatinine (chức năng thận) và men gan. Nếu thấy các dấu hiệu tiểu có bọt, phù nề chân, đau thắt lưng dai dẳng hoặc đánh trống ngực, cần dừng việc và đến cơ sở y tế ngay lập tức.

"Kiếm tiền là nhu cầu chính đáng, nhưng nếu không giữ gìn sức khỏe, người lao động sẽ sớm phải đánh đổi bằng chính mạng sống của mình", bác sĩ Chung nói. "Đừng để 'giấc mơ Tết' biến thành 'cơn ác mộng bệnh viện'".

Thùy An