Mỹ siết vòng kìm tỏa với Iran

Cho rằng Iran đang thất thế, chính quyền Tổng thống Trump bác đề xuất đình chiến, mở lại Hormuz và thúc đẩy chiến dịch cô lập Iran về thương mại, hàng không.

Tổng thống Donald Trump ngày 26/9 xác nhận ông đã bác bỏ đề xuất do Iran đưa ra nhằm vạch lộ trình ngừng bắn và mở lại eo biển Hormuz trong 7 ngày để đổi lấy việc nới lỏng sức ép kinh tế. Các nguồn tin trước đó cho hay ông Trump đang xem xét khả năng nối lại chiến dịch không kích lớn vào Iran sau cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng 11.

Tổng thống Mỹ cho rằng Iran đưa ra đề xuất trên vì "đang thua quá nặng nề", cho thấy Washington tin rằng họ đang chiếm lợi thế trong cuộc xung đột và muốn gia tăng sức ép, bất chấp những tín hiệu ngoại giao được Iran phát đi.

Đầu tháng này, Jonathan Burke, trợ lý Bộ trưởng Tài chính Mỹ, cũng đã tới nhiều nước Trung Đông và châu Âu với lời cảnh báo: hoặc giao thương với Tehran, hoặc với Washington.

Thủ đô Muscat của Oman là điểm dừng chân đầu tiên trong chuyến công du khu vực của Burke. Quốc gia này từ lâu đóng vai trò trung gian giao thương, kết nối giữa Iran và phương Tây, nhưng ngày càng chịu sức ép từ chính quyền Tổng thống Trump khi xung đột tiếp diễn.

Mục tiêu ban đầu của Burke là nhắm tới các chuyến bay của hãng hàng không Iran Mahan Air, hãng bay tư nhân bị phương Tây cáo buộc đang vận chuyển vũ khí, binh sĩ và hàng tiếp tế cho Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Dù Mahan Air đã bị Mỹ áp lệnh trừng phạt, Oman và một số nước khác vẫn cho phép các chuyến bay của hãng này hoạt động.

"Trong nhiều tháng qua, tôi đã gọi điện cho một số đối tác để đề cập đến Mahan Air", Burke nói. "Tôi mở Flightradar lên và thấy một phi cơ đang bay giữa Iran với Oman ngay trong lúc chúng tôi trao đổi. Tôi mới hỏi: 'Làm sao các ông có thể cho phép chuyện này xảy ra?'".

Một máy bay của hãng Mahan Air tại sân bay ở Dubai. Ảnh: AFP

Các quan chức Trung Đông nắm rõ vấn đề nói với WSJ rằng chính phủ Oman coi chuyến công tác của Burke là dấu hiệu cho thấy Mỹ nghiêm túc trong việc siết trừng phạt với Iran, đồng thời cảnh báo việc không hợp tác với Washington có thể gây tổn hại cho nền kinh tế Muscat.

Vài ngày sau, Oman thông báo cấm toàn bộ chuyến bay của Mahan Air. Hôm 23/9, Oman tiếp tục thông báo chặn toàn bộ các hãng bay Iran, sau khi lệnh "đóng cửa" với ngành hàng không Iran mà Mỹ áp đặt có hiệu lực.

Lệnh hạn chế này được Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent thông báo, trong đó tuyên bố những nước vẫn cung cấp nhiên liệu, dịch vụ mặt đất hay bán vé cho các hãng hàng không Iran sau ngày 23/9 sẽ bị loại khỏi hệ thống USD, đồng nghĩa không thể thực hiện hay xử lý giao dịch bằng đồng tiền của Mỹ.

Sau đó, Burke tới gặp giới chức Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE). Dù là một đồng minh quan trọng của Mỹ trong khu vực, UAE vẫn duy trì mối quan hệ văn hóa và kinh tế lâu đời với Iran, qua đó cung cấp cho Tehran một "cửa sau" quan trọng để tiếp cận hệ thống tài chính toàn cầu.

Trong cuộc trao đổi tại UAE, Burke đã đề cập đến hành động cứng rắn gần đây nhằm vào chi nhánh tại địa phương của một ngân hàng Ai Cập có giao dịch với Iran, theo các nguồn tin am hiểu vấn đề.

Tuần này, UAE đã cấm các chi nhánh của Bank Melli, vốn là ngân hàng thương mại lớn nhất của Iran, thực hiện giao dịch liên quan đến Tehran.

"Hành động này đánh thẳng vào huyết mạch thương mại quốc tế của Iran", Mustapha Pakzad, cựu môi giới tài chính Iran từng sử dụng ngân hàng này để giúp các khách hàng Iran thanh toán tiền mua hàng, nhận định.

Ngày 24/9, UAE cấm toàn bộ chuyến bay của các hãng hàng không Iran đến và đi từ vương quốc này, động thái nhiều khả năng sẽ làm gián đoạn nghiêm trọng hoạt động thương mại.

Một điểm dừng chân khác của Burke là Thổ Nhĩ Kỳ, nơi sau đó cũng đình chỉ các chuyến bay của Mahan Air. Ankara còn thu hồi giấy phép của Bank Mellat, một trong những ngân hàng tư nhân lớn nhất Iran và là kênh trung gian quan trọng cho các giao dịch thương mại giữa Iran và Thổ Nhĩ Kỳ.

Một chi nhánh của Bank Mellat ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ. Ảnh: Yandex

Quan chức Bộ Tài chính Mỹ trong tháng qua đã làm việc với tổng cộng hơn 50 quốc gia nhằm siết vòng kìm tỏa với Iran. Các nhà ngoại giao Mỹ cũng tiếp cận các nước như Azerbaijan và Gruzia, qua đó thuyết phục các nước này "cấm cửa" hàng không Iran.

Burke khép lại chuyến công du hai tuần tại London, nơi ông đến thăm và làm việc với Bộ Ngoại giao cùng Bộ Tài chính Anh. Anh đã thông báo sẽ không gia hạn các giấy phép miễn trừ cho các ngân hàng Iran đang hoạt động tại thủ đô tài chính châu Âu này.

Động thái này có thể khiến chi nhánh Bank Melli tại London phải đóng cửa trên thực tế, khi giấy phép hoạt động của ngân hàng này tại Anh sẽ hết hạn vào tháng tới, qua đó càng gia tăng sức ép lên Tehran.

"Chúng tôi đang nhận thấy các đối tác ngày càng khẩn trương hơn. Họ đang thực sự nhìn nhận vấn đề này rất nghiêm túc", Burke nói.

Chiến dịch cô lập của Mỹ diễn ra trong bối cảnh Iran đang chịu tác động lớn từ những lệnh trừng phạt lâu nay và lệnh phong tỏa của Mỹ với các cảng biển Iran vài tháng qua.

Sự hoài nghi ngày càng gia tăng của các quốc gia vùng Vịnh đối với Tehran đã khiến chiến dịch gây sức ép của Mỹ phát huy hiệu quả hơn, khi Washington tìm cách chấm dứt cuộc chiến khiến giá nhiên liệu tại Mỹ tăng vọt.

Vị trí Iran và eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Luật sư người Anh Nigel Kushner, người có hai thập kỷ tư vấn cho các doanh nghiệp về lệnh trừng phạt Iran, chia sẻ rằng ông chưa từng chứng kiến sức ép nào đè nặng lên lĩnh vực ngân hàng và hàng không của Iran lớn đến thế.

"Chỉ trong vài tuần, Mỹ đã tạo ra tác động lớn hơn so với những chiến dịch trừng phạt kéo dài được khởi động từ năm 2010", ông Kushner nhận định.

Loạt lệnh trừng phạt trước đây khiến Iran mất khả năng tiếp cận hệ thống đồng USD và tài sản ở nước ngoài, nhưng họ vẫn duy trì được những tuyến hàng không quan trọng và quan hệ giao dịch ngân hàng với các nước láng giềng khắp Trung Đông.

Nhưng giờ đây, các đối tác thương mại của Iran đang đối mặt với nguy cơ bị Washington trừng phạt nặng nề nếu không chịu cắt đứt những kết nối cuối cùng còn lại của Tehran với thế giới bên ngoài.

"Vấn đề Iran đã kéo dài suốt 50 năm qua và có lẽ chúng ta đã chạm đến giới hạn chịu đựng", Burke nói.

Người phụ nữ cầm cờ Iran trên đường phố ở Tehran hôm 30/3. Ảnh: AP

Matthew Levitt, cựu phó trợ lý bộ trưởng phụ trách tình báo và phân tích thuộc Bộ Tài chính Mỹ dưới thời chính quyền George W. Bush, nhận xét các lệnh trừng phạt chỉ phát huy tác dụng khi bên áp đặt có thể khiến đối phương tin rằng mình thực sự nghiêm túc. Tuy nhiên, Levitt cũng cảnh báo "thực tế cũng đã chứng minh chúng chỉ hiệu quả nếu bạn duy trì sức ép không ngừng nghỉ".

Phát biểu tại Đại hội đồng Liên Hợp Quốc tuần này, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian thừa nhận những tổn thất từ các lệnh trừng phạt, nhưng khẳng định đất nước ông sẽ kiên quyết chống lại sức ép. "Sự kháng cự của nhân dân Iran sẽ chỉ tăng lên trước các lệnh trừng phạt. Chúng tôi sẽ không bao giờ cúi đầu hay quỳ gối", ông nói.

Thanh Tâm (Theo WSJ, AFP, Reuters)