Hà Nội: Biến các làng nghề thành trung tâm văn hóa sáng tạo

Danh hiệu Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới mở ra cơ hội để các làng nghề bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo có thể cùng song hành.

Người thợ ngày đêm cần mẫn tạo ra các sản phẩm khảm trai sơn mài Chuyên Mỹ. (Ảnh: Tuyết Mai/TTXVN)

Việc làng gốm Bát Tràng, làng lụa Vạn Phúc, làng khảm trai-sơn mài Chuyên Mỹ và làng mỹ nghệ Sơn Đồng liên tiếp được công nhận là thành viên Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới đang tạo nên dấu mốc đáng chú ý đối với hệ thống làng nghề Hà Nội.

Tượng Phật được thếp vàng qua bàn tay khéo léo của người thợ Sơn Đồng. (Ảnh: Trần Việt/TTXVN)

Không chỉ là sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với các giá trị thủ công truyền thống, những danh hiệu này còn mở ra cơ hội để các làng nghề bước vào một giai đoạn phát triển mới, nơi văn hóa, du lịch và kinh tế sáng tạo có thể cùng song hành.

Người dân chụp ảnh lưu lại khoảnh khắc tại gian trưng bày của Làng lụa Vạn Phúc. (Ảnh: Khánh Hòa/TTXVN)

Trong bối cảnh du lịch trải nghiệm đang trở thành xu hướng phổ biến trên thế giới, các làng nghề Hà Nội được đánh giá là sở hữu nhiều lợi thế để trở thành những điểm đến hấp dẫn của Thủ đô.

Tuy nhiên, phía sau những danh hiệu quốc tế và những tín hiệu tích cực vẫn còn không ít vấn đề đặt ra liên quan đến hạ tầng, nguồn nhân lực và khả năng thích ứng với yêu cầu phát triển mới.

Cơ hội từ sự thay đổi của xu hướng du lịch

Theo các chuyên gia du lịch, chỉ khoảng một thập niên trước, nhiều du khách quốc tế đến Hà Nội thường quan tâm đến việc mua gì và mang gì về sau chuyến đi. Hiện nay, nhu cầu ấy đang thay đổi rõ rệt.

Thay vì chỉ tìm kiếm những món quà lưu niệm, du khách mong muốn được trực tiếp trải nghiệm văn hóa địa phương, tham gia vào các hoạt động sản xuất thủ công và lắng nghe những câu chuyện phía sau mỗi sản phẩm. Đó cũng chính là lợi thế nổi bật của các làng nghề Hà Nội.

Tại Bát Tràng, du khách có thể tự tay nặn gốm và hoàn thiện sản phẩm của riêng mình. Ở Vạn Phúc, họ được tìm hiểu quy trình dệt lụa truyền thống, trực tiếp quan sát những công đoạn tạo nên các sản phẩm nổi tiếng của làng nghề.

Tại Chuyên Mỹ hay Sơn Đồng, những câu chuyện về kỹ thuật khảm trai, sơn mài hay nghề tạc tượng vẫn đang được các nghệ nhân lưu giữ qua từng sản phẩm.

Điểm hấp dẫn của các làng nghề không nằm ở những hiện vật được trưng bày phía sau tủ kính mà ở đây là những “di sản sống”, nơi nghề truyền thống vẫn hiện diện trong nhịp sống thường ngày của cộng đồng dân cư.

Chính yếu tố này tạo nên sức hút khác biệt đối với du khách trong bối cảnh xu hướng “du lịch chậm”, du lịch trải nghiệm và du lịch văn hóa ngày càng phát triển mạnh.

Không ít làng nghề thời gian qua cũng trở thành hiện tượng trên các nền tảng số. Những hình ảnh về làng hương Quảng Phú Cầu hay các sản phẩm thủ công đặc sắc của Hà Nội được lan tỏa rộng rãi trên mạng xã hội đã góp phần đưa hình ảnh làng nghề tiếp cận hàng triệu du khách trong và ngoài nước.

Danh hiệu quốc tế mở ra cánh cửa hội nhập

Việc các làng nghề Hà Nội gia nhập Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới không đơn thuần mang ý nghĩa tôn vinh. Theo các chuyên gia, đây là cơ hội để các làng nghề mở rộng kết nối quốc tế, tham gia các chương trình giao lưu văn hóa, triển lãm nghề thủ công và tiếp cận những thị trường mới.

Thông qua đó, giá trị văn hóa truyền thống có thể được chuyển hóa thành động lực phát triển kinh tế, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân địa phương.

Trong những năm gần đây, Hà Nội cũng đã ban hành nhiều chính sách nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa, trong đó làng nghề được xác định là một trong những lĩnh vực trọng tâm. Việc kết hợp giữa bảo tồn di sản với phát triển du lịch và kinh tế sáng tạo đang được kỳ vọng sẽ tạo ra những sản phẩm văn hóa đặc trưng mang thương hiệu Thủ đô.

Tuy nhiên, danh hiệu quốc tế cũng đi kèm với những yêu cầu mới về chất lượng sản phẩm, bảo tồn bản sắc, bảo vệ môi trường và nâng cao tính chuyên nghiệp trong hoạt động sản xuất cũng như phục vụ du lịch.

Theo bà Nguyễn Thị Thùy Hương, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Chuyên Mỹ, việc được vinh danh không chỉ là niềm tự hào mà còn đặt ra nhiều trách nhiệm trong công tác bảo tồn và phát triển làng nghề.

Để phát huy giá trị của danh hiệu này, cần có sự chung tay của chính quyền địa phương, các nghệ nhân, doanh nghiệp và cộng đồng làng nghề trong việc gìn giữ bản sắc truyền thống, nâng cao chất lượng sản phẩm, đào tạo lực lượng kế cận và phát triển các mô hình du lịch trải nghiệm.

Khi biến danh hiệu thành hành động và tận dụng hiệu quả các cơ hội từ Mạng lưới, các làng nghề Hà Nội mới thực sự trở thành điểm sáng hấp dẫn trong tiến trình hội nhập quốc tế.

Tuy nhiên, bên cạnh những cơ hội thì hoạt động du lịch làng nghề tại Hà Nội vẫn còn nhiều “nút thắt” chưa được tháo gỡ. Mặc dù sở hữu hệ thống làng nghề phong phú bậc nhất cả nước, song thực tế cho thấy hoạt động du lịch làng nghề tại Hà Nội vẫn tập trung chủ yếu ở một số điểm đến quen thuộc như Bát Tràng hay Vạn Phúc.

Nguyên nhân quan trọng nằm ở điều kiện hạ tầng. Nhiều làng nghề hiện chưa có bãi đỗ xe, thiếu nhà vệ sinh công cộng, biển chỉ dẫn hoặc không gian trải nghiệm dành cho khách du lịch.

Không ít địa phương vẫn chủ yếu tập trung vào sản xuất mà chưa chuẩn bị đầy đủ cho việc đón khách. Bên cạnh đó, phần lớn các cơ sở sản xuất vẫn hoạt động theo quy mô hộ gia đình nhỏ lẻ. Việc đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu, thiết kế sản phẩm hay tiếp cận các thị trường quốc tế còn gặp nhiều khó khăn.

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là nguy cơ đứt gãy truyền nghề. Nhiều nghệ nhân có tay nghề cao đang bước vào tuổi xế chiều trong khi số lượng lao động trẻ gắn bó lâu dài với nghề chưa nhiều. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng môi trường phát triển đủ hấp dẫn để thế hệ trẻ nhìn thấy cơ hội lập nghiệp ngay trên chính nền tảng nghề truyền thống của địa phương.

Việc bảo tồn làng nghề không thể chỉ dừng lại ở việc lưu giữ kỹ thuật chế tác mà cần hình thành một hệ sinh thái phát triển bền vững, trong đó người trẻ vừa là lực lượng kế thừa vừa là những người sáng tạo ra các sản phẩm mới phù hợp với nhu cầu của thị trường hiện đại.

Mỗi làng nghề là một điểm đến văn hóa sáng tạo

Một trong những định hướng đang được nhiều chuyên gia đề xuất là chuyển từ tư duy bán sản phẩm sang bán trải nghiệm văn hóa. Mỗi làng nghề có thể trở thành một điểm đến văn hóa sáng tạo, nơi du khách được tham gia các hoạt động trải nghiệm, tìm hiểu lịch sử làng nghề, khám phá đời sống cộng đồng và trực tiếp giao lưu với nghệ nhân.

Trong mô hình này, nghệ nhân không chỉ là người làm nghề mà còn là chủ thể của hoạt động du lịch. Họ trực tiếp kể câu chuyện về nghề, hướng dẫn du khách trải nghiệm và tạo ra giá trị gia tăng cho sản phẩm thủ công truyền thống.

Theo Phó Chủ tịch Hiệp hội Du lịch Hà Nội Nguyễn Tiến Đạt, điều kiện tiên quyết để các làng nghề truyền thống chuyển mình thành điểm đến du lịch chuyên nghiệp là phải đặt nghệ nhân vào vị trí trung tâm của chuỗi giá trị và được hưởng lợi trực tiếp từ hoạt động du lịch.

Cùng với đó, chuyển đổi số được xem là công cụ quan trọng giúp các làng nghề mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh. Việc ứng dụng công nghệ trong quảng bá, bán hàng, quản lý sản xuất hay xây dựng sản phẩm du lịch thông minh sẽ tạo thêm cơ hội để làng nghề tiếp cận khách hàng toàn cầu.

Kinh nghiệm từ Nhật Bản, Hàn Quốc hay Trung Quốc cho thấy, những làng nghề thành công đều biết kết hợp hài hòa giữa bảo tồn giá trị truyền thống với đổi mới sáng tạo. Điều quan trọng không phải là sao chép mô hình của nước ngoài mà là tìm ra hướng đi phù hợp với điều kiện và bản sắc riêng của từng địa phương.

Những danh hiệu quốc tế vừa đạt được có thể xem là bước khởi đầu cho một hành trình mới của các làng nghề Hà Nội. Nhưng để biến những cơ hội thành động lực phát triển thực sự, vẫn cần sự vào cuộc đồng bộ của chính quyền, doanh nghiệp, nghệ nhân và cộng đồng dân cư.

Khi những chiếc khung cửi ở Vạn Phúc vẫn hoạt động mỗi ngày, những lò gốm ở Bát Tràng vẫn đỏ lửa và những bàn tay nghệ nhân vẫn miệt mài gìn giữ nghề tổ, câu chuyện của làng nghề Hà Nội sẽ không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn một di sản.

Đó có thể sẽ là hành trình đưa những giá trị truyền thống bước vào đời sống đương đại bằng một diện mạo mới, năng động hơn, sáng tạo hơn và hội nhập hơn./.

​