Cụ bà 5 năm không nhận được tiền trợ cấp BHXH: Cần một cơ chế đặc thù

Báo Lao Động vừa phản ánh vụ việc cụ bà Nguyễn Thị Ngát (81 tuổi, ở Hà Nội) đã 5 năm chưa thể nhận trợ cấp BHXH sau khi bị đột quỵ não vào năm 2021, mất hoàn toàn khả năng nhận thức.

Vụ việc không chỉ phản ánh những vướng mắc trong quá trình thực hiện ủy quyền nhận lương hưu, trợ cấp, thủ tục giám hộ, mà còn cho thấy khoảng trống pháp lý cần sớm được hoàn thiện để bảo đảm quyền lợi của người hưởng an sinh xã hội.

Trao đổi với phóng viên Lao Động về trường hợp này, Tiến sĩ, Luật sư Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho rằng việc cơ quan BHXH yêu cầu phải có người giám hộ hợp pháp là có căn cứ pháp luật. Tuy nhiên, việc áp dụng cùng một quy trình đối với mọi trường hợp đã bộc lộ những bất cập trong thực tiễn.

Theo luật sư Đặng Văn Cường, Bộ luật Dân sự năm 2015 quy định rõ người mất năng lực hành vi dân sự không thể tự mình xác lập, thực hiện các giao dịch dân sự. Việc đại diện cho họ phải do người giám hộ hợp pháp thực hiện sau khi có quyết định của Tòa án và hoàn tất thủ tục đăng ký giám hộ theo quy định.

Đối với cơ quan BHXH, khoản trợ cấp, lương hưu là tài sản của người hưởng. Nếu chi trả cho người không có tư cách đại diện hợp pháp thì có thể phát sinh tranh chấp, khiếu kiện hoặc trách nhiệm bồi thường. Vì vậy, yêu cầu chứng minh tư cách đại diện là cần thiết nhằm bảo đảm an toàn pháp lý.

"Tuy nhiên, trong trường hợp người hưởng đã mất hoàn toàn khả năng nhận thức, nằm bất động nhiều năm, việc kéo dài thủ tục khiến chính người bệnh không được tiếp cận khoản tiền dùng để chăm sóc mình là điều chưa phù hợp với mục tiêu bảo đảm an sinh xã hội. Mặc dù cách xử lý của cơ quan BHXH không trái quy định hiện hành nhưng đã bộc lộ bất cập của cơ chế pháp luật", luật sư nhận định.

TS.LS Đặng Văn Cường - Trưởng Văn phòng Luật sư Chính Pháp (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) trao đổi với phóng viên Lao Động. Ảnh: Đức Vân

Khoảng trống giữa quy định và thực tiễn

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, vụ việc của cụ bà Nguyễn Thị Ngát phản ánh đồng thời hai vấn đề: Bất cập trong tổ chức thực hiện và khoảng trống của pháp luật.

Khoảng trống lớn nhất là pháp luật hiện chưa thiết kế một thủ tục rút gọn để người thân có thể nhận thay trợ cấp, lương hưu trong các trường hợp người hưởng bị đột quỵ, hôn mê hoặc mất hoàn toàn khả năng nhận thức.

Trong khi đó, thủ tục yêu cầu Tòa án tuyên bố một người mất năng lực hành vi dân sự trên thực tế không phải lúc nào cũng thuận lợi. Không ít trường hợp hồ sơ kéo dài, việc thu thập tài liệu, chứng cứ gặp khó khăn hoặc người dân không biết phải bắt đầu từ đâu.

"Người thân cũng không thể tự lập biên bản thỏa thuận để cử một người nhận thay. UBND cấp xã hay công chứng viên cũng không có thẩm quyền xác lập tư cách người đại diện thay cho Tòa án. Vì vậy, nếu chưa có quyết định của Tòa án hoặc căn cứ pháp lý khác thì cơ quan BHXH cũng rất khó có cơ sở để chi trả", luật sư phân tích.

Theo ông, trong bối cảnh xây dựng nền hành chính kiến tạo, lấy người dân làm trung tâm phục vụ, nhiều thủ tục cần được cải cách theo hướng cơ quan nhà nước chủ động hỗ trợ người dân nhiều hơn thay vì để người dân tự đi chứng minh, tự thu thập hồ sơ trong những hoàn cảnh đặc biệt.

Kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành thông tư hướng dẫn hoặc các văn bản dưới luật

TS.LS Đặng Văn Cường cho rằng việc nhận trợ cấp, lương hưu hằng tháng có bản chất rất khác với các giao dịch dân sự có giá trị lớn như mua bán nhà đất, vay tiền hay thế chấp tài sản.

Trong trường hợp này, người nhận thay chỉ tiếp nhận khoản tiền định kỳ để phục vụ việc điều trị, chăm sóc và bảo đảm sinh hoạt cho chính người hưởng chế độ.

Do đó, pháp luật hoàn toàn có thể thiết kế một cơ chế linh hoạt hơn mà vẫn kiểm soát được rủi ro.

Theo luật sư, có thể nghiên cứu quy định theo hướng chỉ cần xác nhận của cơ sở y tế về tình trạng mất khả năng nhận thức của người hưởng; giấy tờ chứng minh quan hệ thân nhân; biên bản thống nhất của các thành viên trong gia đình hoặc cam kết của người nhận thay về việc sử dụng khoản tiền đúng mục đích. Đồng thời, cơ quan BHXH thực hiện cơ chế hậu kiểm, thanh tra để kịp thời xử lý nếu phát hiện hành vi lợi dụng, chiếm đoạt tài sản.

"Nếu người được giao nhận thay lợi dụng để chiếm đoạt tiền của người hưởng thì pháp luật đã có đầy đủ các chế tài dân sự, hành chính và hình sự để xử lý. Vì vậy, hoàn toàn có thể xây dựng một thủ tục đơn giản hơn mà vẫn bảo đảm kiểm soát chặt chẽ", ông nói.

Luật sư cũng kiến nghị các cơ quan có thẩm quyền sớm ban hành thông tư hướng dẫn hoặc các văn bản dưới luật nhằm tháo gỡ những khó khăn đối với người cao tuổi, người bị đột quỵ, sa sút trí tuệ hoặc mất hoàn toàn khả năng nhận thức khi thực hiện thủ tục nhận trợ cấp, lương hưu.

Theo TS.LS Đặng Văn Cường, Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh, số người mắc đột quỵ, Alzheimer, sa sút trí tuệ và các bệnh làm mất khả năng nhận thức sẽ ngày càng tăng.

"Nếu pháp luật vẫn áp dụng một quy trình chung cho mọi giao dịch dân sự thì sẽ còn nhiều người cao tuổi bị 'mắc kẹt' giữa các thủ tục pháp lý, trong khi khoản trợ cấp, lương hưu vốn được thiết kế để bảo đảm cuộc sống của họ lại không thể sử dụng đúng vào thời điểm cần thiết nhất", luật sư nhấn mạnh.

Ông cho rằng đã đến lúc cần nghiên cứu hoàn thiện pháp luật theo hướng lấy người hưởng an sinh xã hội làm trung tâm, xây dựng cơ chế đại diện đơn giản, linh hoạt nhưng vẫn bảo đảm phòng ngừa việc lợi dụng, xâm phạm quyền và tài sản của người mất năng lực hành vi dân sự. Đây cũng là yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh già hóa dân số và xây dựng một hệ thống an sinh xã hội hiện đại, nhân văn.

Theo gia đình, cụ Nguyễn Thị Ngát được hưởng chế độ trợ cấp BHXH gồm chế độ mất sức của cụ và chế độ tuất hàng tháng khi chồng của cụ mất. Tổng số tiền trợ cấp cụ nhận được hàng tháng khoảng 2 triệu đồng. Tích lũy 5 năm, số tiền đã lên đến hơn 100 triệu đồng.

"Đó là số tiền chế độ của mẹ tôi được hưởng, không phải khoản tiền đi xin hỗ trợ. Những gia đình có người bệnh nặng đáng lẽ phải được tạo điều kiện nhiều hơn, chứ không phải đối mặt với nhiều thủ tục hơn", bà Trần Mỹ Dung - con gái cụ Ngát nói.

Trong khi đó, những người thân trong gia đình cụ đã phải dồn toàn bộ tâm sức, tài chính để chăm sóc, điều trị, duy trì sự sống cho cụ Ngát suốt 5 năm qua. Chi phí chăm sóc, thuốc men và thuê người chăm sóc ngày đêm túc trực, chăm sóc cụ lên tới hơn 20 triệu đồng mỗi tháng, chưa kể những lần nhập viện.