Chống ngập đô thị không chỉ chạy theo những trận mưa

Các thành phố đang giải “bài toán khó” bằng những công trình có tính hệ thống, thay vì chỉ xử lý từng điểm ngập riêng lẻ. Từ đó, tạo ra những năng lực hạ tầng đủ mạnh trong nhiều thập kỷ tới.

Triều cường dâng cao trên đường Phạm Hữu Lầu, Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: Hương Giang/TTXVN)

Những dự án chống ngập quy mô hàng nghìn tỷ đồng đang được Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đẩy nhanh triển khai không chỉ nhằm giải quyết những điểm úng ngập trước mắt, mà còn từng bước nâng sức chống chịu của hai đô thị lớn trước các hình thái thời tiết ngày càng cực đoan.

Những trận mưa lớn giữa tháng 9 một lần nữa cho thấy sức ép đối với hạ tầng thoát nước đô thị. Nhiều khu vực tại Hà Nội vẫn xảy ra úng ngập cục bộ, trong khi Thành phố Hồ Chí Minh cùng lúc phải ứng phó với mưa lớn, triều cường, nền đất thấp và quá trình đô thị hóa nhanh.

Việc một số điểm ngập vẫn xuất hiện trong quá trình các dự án đang được triển khai không đồng nghĩa với hiệu quả đầu tư bị phủ nhận.

Các thành phố đang giải “bài toán khó” bằng những công trình có tính hệ thống, thay vì chỉ xử lý từng điểm ngập riêng lẻ. Từ đó, tạo ra những năng lực hạ tầng đủ mạnh mà đô thị sẽ tiếp tục cần đến trong nhiều thập kỷ tới.

Không thể chạy đua với nước bằng từng công trình riêng lẻ

Tại Hà Nội, thành phố đã triển khai 10 dự án chống ngập khẩn cấp với tổng vốn hơn 5.500 tỷ đồng, tập trung vào các công trình thoát nước, hồ điều hòa, trạm bơm và những khu vực thường xuyên xảy ra úng ngập. Đến tháng 8/2026, nhiều công trình đã hoàn thành, bổ sung năng lực trữ và tiêu thoát nước cho khu vực nội đô.

Ý nghĩa của các dự án này trước hết nằm ở khả năng giải quyết những "nút thắt" cụ thể trong hệ thống. Khi một hồ điều hòa được bổ sung, một trạm bơm được nâng công suất hay một tuyến cống được cải tạo, khả năng tiếp nhận và tiêu thoát nước của cả khu vực có thể được cải thiện.

Trong điều kiện các trận mưa lớn thường tập trung trong thời gian ngắn, việc tăng thêm năng lực trữ nước và tiêu thoát nước có giá trị đặc biệt. Chỉ cần rút ngắn thời gian nước đọng trên đường cũng có thể giúp giảm ùn tắc giao thông, hạn chế thiệt hại tài sản và giảm gián đoạn hoạt động sản xuất, kinh doanh.

PGS.TS Nguyễn Hồng Tiến, nguyên Cục trưởng Cục Hạ tầng kỹ thuật (Bộ Xây dựng) cho rằng tình trạng ngập úng tại Hà Nội chịu tác động đồng thời của mưa cực đoan và quá trình đô thị hóa, bê tông hóa bề mặt. Khi lượng nước tập trung nhanh trong thời gian ngắn, hệ thống thoát nước dễ bị quá tải.

Điều này cho thấy giá trị của các dự án chống ngập không chỉ nằm ở việc "xóa" một điểm ngập mà mỗi công trình là một mắt xích bổ sung cho năng lực chống chịu của đô thị.

Theo đó, một hồ điều hòa có thể giữ lại lượng nước đáng kể trong thời điểm mưa lớn, giảm áp lực tức thời lên hệ thống cống. Một trạm bơm có công suất phù hợp giúp đẩy nhanh quá trình tiêu nước.

Một tuyến cống được mở rộng có thể tăng khả năng dẫn nước về các công trình đầu mối. Vì thế, hiệu quả cần được đánh giá trong mối liên hệ với toàn bộ lưu vực.

Theo Sở Xây dựng Hà Nội, thành phố hiện có khoảng 5.050 ha hồ điều hòa nhưng mới đầu tư chưa đến 20%; hệ thống trạm bơm cũng mới được đầu tư khoảng 20% công suất theo quy hoạch.

Nhu cầu vốn cho chống ngập giai đoạn 2026-2030 có thể khoảng 20.000 tỷ đồng trong điều kiện lượng mưa hiện tại và lên tới 40.000 tỷ đồng nếu tính đến các kịch bản thời tiết cực đoan.

Những con số này cho thấy các dự án đang triển khai mới là một phần trong nhu cầu đầu tư rất lớn. Nhưng cũng chính từ đó có thể thấy ý nghĩa của từng công trình đã và đang được hoàn thành, đó là mỗi dự án đều góp phần thu hẹp khoảng cách giữa năng lực hạ tầng hiện hữu và yêu cầu thực tế của một đô thị ngày càng lớn.

Do vậy hiệu quả chống ngập không nên chỉ nhìn qua việc còn ngập hay không. Bởi một hệ thống tốt hơn có thể được nhận diện bằng việc giảm số điểm ngập, giảm độ sâu, rút ngắn thời gian ngập và hạn chế phạm vi ảnh hưởng.

Đặc biệt, với những đô thị có quy mô kinh tế lớn như Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thì vài giờ gián đoạn giao thông hoặc sản xuất trong một trận mưa lớn cũng có thể kéo theo chi phí xã hội đáng kể. Vì vậy, năng lực tiêu thoát nước cần được nhìn như một bộ phận của hạ tầng kinh tế, chứ không chỉ là một hạng mục kỹ thuật phục vụ mùa mưa.

"Hạ tầng bảo hiểm" của đô thị

Không giống Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh lại đang đứng trước một “phép thử” khác. Dự án Giải quyết ngập do triều khu vực Thành phố Hồ Chí Minh có xét đến yếu tố biến đổi khí hậu, tổng mức đầu tư gần 10.000 tỷ đồng, được thiết kế kiểm soát ngập cho khu vực khoảng 570km2 với khoảng 6,5 triệu dân.

Sau nhiều năm đình trệ, dự án được tái khởi động và thúc đẩy hoàn thành trong năm 2026. Đến giữa năm nay, dự án đạt hơn 93% khối lượng.

Chủ tịch Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh Nguyễn Văn Được cho biết Thành phố đang phối hợp với các ngân hàng nhằm tạo điều kiện để nhà đầu tư tiếp tục tiếp cận nguồn vốn, qua đó hoàn thành công trình theo kế hoạch.

Ở đây, tiến độ không đơn thuần là vấn đề hành chính. Một công trình chống ngập chỉ tạo ra giá trị xã hội khi có thể vận hành đồng bộ. Mỗi năm dự án chậm đưa vào sử dụng cũng đồng nghĩa người dân và nền kinh tế phải tiếp tục chịu rủi ro mà công trình được thiết kế để giảm thiểu.

Tuy nhiên, ngay cả khi dự án gần 10.000 tỷ đồng hoàn thành, Thành phố Hồ Chí Minh vẫn cần tiếp tục đầu tư cho mạng lưới thoát nước nội đô.

Ý nghĩa của công trình nằm ở quy mô tác động. Đây không còn là câu chuyện xử lý một tuyến đường hay một khu dân cư, mà là xây dựng một hệ thống kiểm soát nguồn nước trên phạm vi rộng, qua đó giảm nguy cơ ngập do triều đối với một khu vực dân cư và kinh tế quan trọng của thành phố.

Từ góc độ kinh tế, đây là loại hạ tầng ít khi được nhìn thấy đầy đủ giá trị nếu chỉ tính bằng doanh thu trực tiếp. Một công trình chống ngập không tạo ra sản phẩm hàng hóa để bán, nhưng có thể giúp bảo vệ nhà cửa, đường sá, phương tiện, nhà máy, cửa hàng và hoạt động dịch vụ khỏi thiệt hại do ngập nước.

Giá trị đó càng lớn khi đặt trong bối cảnh Thành phố Hồ Chí Minh là một trong những trung tâm kinh tế, thương mại và dịch vụ lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, hiệu quả của dự án cũng không thể tách khỏi hệ thống thoát nước nội đô.

Kiểm soát triều giúp giải quyết một nguồn gây ngập quan trọng, nhưng mưa lớn, nền đất thấp, sụt lún và đô thị hóa vẫn tạo ra những áp lực khác.

Do đó, công trình gần 10.000 tỷ đồng này nên được xem là một cấu phần quan trọng trong mạng lưới chống ngập của thành phố, chứ không phải lời giải duy nhất.

Cách nhìn này cũng phù hợp với Hà Nội. Một trạm bơm, hồ điều hòa hay tuyến cống mới chỉ phát huy tối đa hiệu quả khi được kết nối với các công trình khác.

Khi các mắt xích được hoàn thiện và vận hành đồng bộ, năng lực chống chịu của cả đô thị sẽ tăng lên theo cấp số của hệ thống, thay vì chỉ cộng thêm hiệu quả của từng dự án riêng lẻ.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, đây chính là ý nghĩa dài hạn của các dự án chống ngập lớn. Các đô thị không thể dựa mãi vào những dữ liệu khí hậu của quá khứ để thiết kế hạ tầng cho tương lai. Những trận mưa cực đoan, triều cường và các hiện tượng thời tiết bất thường đang đặt ra yêu cầu phải có dư địa năng lực cho hệ thống.

Vì vậy, đầu tư chống ngập có thể được nhìn như một dạng "hạ tầng bảo hiểm". Chi phí được bỏ ra trước để giảm những tổn thất có thể xảy ra sau này.

Một hồ điều hòa không tạo doanh thu trực tiếp như dự án nhà ở hay trung tâm thương mại, nhưng có thể giúp giảm thiệt hại cho hàng nghìn hộ dân. Một tuyến cống lớn không tạo ra giá trị thương mại trực tiếp, nhưng có thể duy trì giao thông và hoạt động kinh doanh trong những giờ mưa lớn.

Một hệ thống kiểm soát triều không làm tăng ngay quy mô nền kinh tế nhưng lại có thể bảo vệ một khu vực rộng lớn khỏi những rủi ro có khả năng gây thiệt hại lớn.

Đó là những lợi ích khó nhìn thấy trong ngày công trình khánh thành nhưng lại có ý nghĩa lâu dài đối với nền kinh tế đô thị.

Từ Hà Nội đến Thành phố Hồ Chí Minh, điều cần thiết hiện nay không phải là kỳ vọng một vài dự án có thể lập tức chấm dứt hoàn toàn ngập úng. Thực tế đô thị phức tạp hơn nhiều.

Theo các chuyên gia, điều đáng kỳ vọng là các khoản đầu tư lớn đang từng bước tạo ra một hệ thống có năng lực tốt hơn: chứa được nhiều nước hơn, tiêu thoát nhanh hơn, kiểm soát tốt hơn các nguồn gây ngập và giảm thiệt hại khi xuất hiện những trận mưa, đợt triều vượt ngưỡng thông thường.

Khi đánh giá một dự án chống ngập, câu hỏi quan trọng không chỉ là đã hết ngập chưa mà còn là đã giảm được bao nhiêu rủi ro và bảo vệ được bao nhiêu giá trị kinh tế-xã hội.

Sau một trận mưa lớn, thời gian nước rút được ngắn lại, phạm vi ngập thu hẹp, giao thông ít bị gián đoạn hơn và người dân, doanh nghiệp giảm được thiệt hại, đó chính là hiệu quả thiết thực của những khoản đầu tư hàng nghìn tỷ đồng.

Nếu các công trình hôm nay tiếp tục được kết nối với quy hoạch, mạng lưới thoát nước và những giải pháp thích ứng dài hạn, giá trị của chúng không chỉ nằm ở việc giải quyết những trận mưa hiện tại, mà còn ở khả năng giúp các đô thị tiếp tục phát triển trong điều kiện khí hậu ngày càng khó lường./.