Cầu ngói Bình Vọng nhịp nối ký ức làng khoa bảng ven đô Hà Nội

Dấu xưa làng khoa bảng dưới mái cầu ngói cổ

Bình Vọng tọa lạc trên thế đất được người xưa gọi là “quần sơn la bái”. Tương truyền, danh nhân phong thủy Tả Ao khi đi qua đã phán rằng: “Bình Vọng tựa như vân tán, thế địa linh tất sinh nhân kiệt”. Từ thế kỷ 16, ngôi làng ven sông này đã nổi danh là vùng đất khoa bảng, có nhiều người đỗ đạt cao, ra làm quan triều đình như: Trần Lư, Nguyễn Hữu Đăng, Lê Trọng Thường, Lê Tông Quang, Nguyễn Trữ...

Trong “Đại Nam nhất thống chí”, Bình Vọng được nhắc đến là một làng lớn, dân cư đông đúc, chợ búa sầm uất, gắn với câu ca dao: “Xứ Nam nhất chợ Bằng, Vồi”. Tên Nôm “Bằng” của làng Bình Vọng còn được người dân lý giải là vùng đất bằng phẳng, thuận lợi cho giao thương và sinh sống. Từ đầu thế kỷ 15, người Bình Vọng đã biết làm rượu sen tiến Vua, được Nguyễn Trãi ghi lại trong “Dư địa chí”.

Giữa không gian làng cổ, cụm di tích đình Bình Vọng - chùa Báo Quốc hiện lên trầm mặc bên ao làng rộng lớn. Gắn liền với đình là cây cầu ngói cổ bắc qua mặt nước, tạo thành chỉnh thể kiến trúc hài hòa, tiêu biểu cho làng quê Bắc Bộ. Cầu ngói Bình Vọng được cho là có niên đại từ thế kỷ XVII - XVIII, tương đồng với thời điểm xây dựng đình làng.

Cây cầu mang kiến trúc “thượng gia hạ kiều” (trên là nhà, dưới là cầu) gồm 7 gian, trong đó có 5 gian giữa thông thủy và 2 gian ở hai đầu. Thân cầu làm bằng gỗ lim, hệ vì kèo liên kết theo lối chồng rường, giá chiêng. Mái cầu lợp ngói mũi hài, 4 góc đao cong vút, tạo dáng thanh thoát. Trên các xà nách, bẩy hiên là những họa tiết chạm khắc rồng, hoa cúc, hoa đào, chữ “Vạn”, vừa mang giá trị thẩm mỹ vừa thể hiện tư duy tín ngưỡng, văn hóa của người Việt xưa.

Hai bên sàn cầu là hành lang gỗ với chỗ nghỉ chân, nơi người dân dừng lại ngắm ao làng, chuyện trò sau những ngày mùa bận rộn. Hàng muỗm cổ thụ hàng trăm năm tuổi tỏa bóng mát quanh năm, tạo nên không gian trong lành, yên bình hiếm có giữa vùng ven đô Hà Nội.

Cầu ngói làng Bình Vọng. Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Thủy đình mới được khánh thành trong năm 2025. Ảnh: Nguyễn Văn Sơn

Nhịp cầu của ký ức và đời sống cộng đồng làng quê

Trải qua chiến tranh, cầu ngói Bình Vọng từng bị sập, chỉ còn lại dấu tích. Người dân phải làm cầu xi măng tạm để phục vụ đi lại. Năm 1992, việc tu sửa mới chỉ mang tính tạm thời. Đến năm 2004, từ sự chung tay của cộng đồng và quyết tâm của chính quyền thôn, cây cầu ngói mới được phục dựng theo dáng dấp xưa, trở thành điểm nhấn kiến trúc - văn hóa của làng cho đến hôm nay.

Ở tuổi 89, ông Lương Việt Tiến - một cao niên ở làng Bình Vọng - vẫn nhớ rõ từng đổi thay của cây cầu và đình làng. Với cụ, cầu ngói không chỉ là công trình kiến trúc trung tâm của làng mà còn là phần ký ức gắn bó với cả đời người.

Nói về vai trò của đình làng, cụ Tiến chậm rãi kể: “Đình làng ngày xưa là nơi vui chơi, tụ họp của dân làng, có thể mang thóc lúa ra phơi, rồi họp hành, bàn việc làng, việc nước”. Trước khi có nhà văn hóa như hiện nay, mọi sinh hoạt chung của người Bình Vọng đều xoay quanh không gian đình - ao - cầu ngói.

Trong thời kỳ chiến tranh, làng Bình Vọng phải thực hiện tiêu thổ kháng chiến, nhiều nhà cửa và công trình bị phá hủy để không cho địch đóng quân. Đình làng cũng không còn giữ được nguyên vẹn, chỉ còn lại 3 tấm bia đá quý. Những tấm bia này ghi chép rõ các quy ước làng xã xưa, từ xử phạt trộm cắp đến việc cấm kẻ có quyền thế lạm quyền, chiếm đoạt của dân. Giáo sư Trần Quốc Vượng từng về Bình Vọng, dịch nghĩa và ghi chép lại toàn bộ nội dung bia, coi đây là tư liệu có giá trị đặc biệt về lịch sử làng xã Việt Nam.

Ngày nay, dù vai trò hành chính không còn như trước, khu vực đình làng - ao làng - cầu ngói Bình Vọng vẫn là không gian sinh hoạt quen thuộc. Chiều xuống, các cụ cao niên ra chơi cờ, trò chuyện; trẻ em vui đùa ở khu thể thao, sân chơi xung quanh đình làng. Thủy đình mới được dựng lên từ nguồn đóng góp của bà con, bổ sung thêm một điểm sinh hoạt văn hóa cho cộng đồng.

“Dù nhiều năm trôi qua, nội đô Hà Nội đổi mới nhiều, nhưng làng Bình Vọng vẫn giữ được gần như nguyên trạng nhiều công trình kiến trúc cổ. Lệ làng, những phong tục tập quán, lễ hội xưa vẫn còn đó khiến tôi hết sức tự hào”, cụ Tiến bày tỏ.

Niềm tự hào ấy cũng chính là động lực để người dân nơi đây cùng nhau gìn giữ cây cầu ngói - biểu tượng của làng khoa bảng, của nếp sống cộng đồng gắn bó qua bao thế hệ.

Giữa dòng chảy đô thị hóa, cầu ngói Bình Vọng vẫn lặng lẽ soi bóng xuống ao làng, như một nhịp nối bền bỉ giữa quá khứ và hiện tại. Cây cầu nhắc nhớ về những giá trị văn hóa làng quê Bắc Bộ cần được trân trọng và gìn giữ lâu dài.