Ai đang nuôi 'giang hồ mạng'?

Một trong những câu nói đáng suy nghĩ nhất từ những vụ việc liên quan đến các nhân vật được gọi là "giang hồ mạng" gần đây không nằm ở những lời chửi bới hay thách thức nhau. Đó là sự thừa nhận rất thẳng rằng: càng có nhiều người xem thì càng chửi nhiều.

Huấn Hoa Hồng - Ảnh: FBNV

Nếu nhìn câu chuyện chỉ như biểu hiện lệch chuẩn của vài cá nhân, chúng ta có thể chờ cơ quan chức năng xử phạt, khởi tố khi có đủ căn cứ rồi coi như vấn đề đã được giải quyết. Nhưng hết người này đến người khác xuất hiện. Người trước vướng vòng lao lý, người sau vẫn livestream, gây hấn, thách thức, kéo người đến tận nơi tìm đối thủ. Điều đó cho thấy phía sau hiện tượng này có một cơ chế lớn hơn đang vận hành.

Giang hồ mạng không chỉ được tạo ra bởi người thích gây sự. Họ còn được nuôi bởi lượt xem. Mạng xã hội đã tạo ra một nền kinh tế đặc biệt, nơi sự chú ý có thể quy đổi thành tiền. Một người càng nhiều người theo dõi càng dễ bán hàng, quảng cáo, nhận quà tặng hoặc biến danh tiếng trên mạng thành lợi ích ngoài đời thực. Bản thân cơ chế đó không có gì xấu. Rất nhiều người đang sống bằng những nội dung có ích và sáng tạo.

Vấn đề xuất hiện khi một số người nhận ra rằng để được chú ý, gây sốc đôi khi dễ hơn tạo ra giá trị. Một video chia sẻ kiến thức cần nhiều giờ chuẩn bị nhưng một cuộc livestream thách thức đối thủ đôi khi chỉ cần một chiếc điện thoại. Nếu càng hung hãn càng đông người xem, càng đông người xem càng có khả năng kiếm tiền thì sự hung hãn không còn đơn thuần là cảm xúc mất kiểm soát. Nó có thể trở thành một phương thức sản xuất nội dung.

Trước đây người ta có thể gây gổ vì mâu thuẫn. Bây giờ mâu thuẫn có thể trở thành nguyên liệu để sản xuất chương trình cho hàng vạn người xem. Một cuộc cãi vã chưa đủ hấp dẫn thì phải nâng mức độ lên. Chửi nặng hơn, thách thức gay gắt hơn rồi hẹn gặp nhau, kéo người đến tận nhà hoặc nơi kinh doanh của đối phương. Tất cả đều có thể được phát trực tiếp để đám đông cùng theo dõi.

Pháp luật tất nhiên không đứng ngoài những hành vi đó. Tùy tính chất và mức độ, hành vi xúc phạm danh dự, vu khống, đe dọa, gây rối, xâm phạm chỗ ở, tài sản hoặc sức khỏe của người khác có thể dẫn tới xử phạt hành chính, trách nhiệm dân sự, thậm chí trách nhiệm hình sự. Tự do ngôn luận không bao gồm quyền làm nhục, vu khống hay đe dọa người khác.

Nhưng chỉ xử lý người vi phạm là chưa đủ. Bởi pháp luật thường xuất hiện ở cuối chuỗi sự việc, khi hành vi đã vượt qua một giới hạn nhất định. Trong khi cơ chế tạo ra giang hồ mạng lại bắt đầu sớm hơn, từ khi một nội dung gây hấn được nhiều người bấm xem, bình luận, chia sẻ và thuật toán tiếp tục đưa nó đến nhiều người hơn.

Nếu một người thấy rằng cứ chửi là tăng người theo dõi, cứ gây chuyện là tăng tương tác và cứ tạo tranh cãi là bán được hàng thì họ luôn có động lực rất mạnh để tiếp tục. Vì vậy muốn hạn chế giang hồ mạng, có lẽ phải làm cho sự hung hãn khó sinh lợi hơn. Điều đó không đồng nghĩa với hạn chế tranh luận hay kiểm duyệt những ý kiến khó nghe. Một xã hội bình thường phải chấp nhận phản biện, chỉ trích, tranh luận gay gắt và cả những quan điểm khiến người khác không hài lòng. Nhưng tranh luận hoàn toàn khác với việc lấy nhục mạ, đe dọa, bạo lực hoặc gây hấn làm công cụ thu hút người xem.

Nền tảng mạng xã hội cũng phải có trách nhiệm đẩy lùi những trào lưu này. Với những tài khoản thường xuyên sử dụng nội dung gây hấn để kéo tương tác thì các nền tảng có thể áp dụng các biện pháp theo từng mức độ như giảm đề xuất, hạn chế livestream, hạn chế công cụ kiếm tiền và mạnh tay hơn đối với trường hợp tái phạm. Mục tiêu không phải là bịt miệng người dùng mà là chặn cơ chế thưởng tiền và độ nổi tiếng cho hành vi độc hại.

Một câu hỏi khác cũng cần được đặt ra. Nếu không có người xem thì giang hồ mạng có còn đất sống không? Chúng ta thường rất dễ đứng về phía người lên án. Nhưng nhiều khi chính người lên án lại tiếp tục xem hết livestream, bình luận, chia sẻ rồi gửi cho bạn bè với lời nhắn "vào xem đang có biến". Thuật toán không biết chúng ta xem vì yêu thích hay phẫn nộ. Với thuật toán, một lượt xem vẫn là một lượt xem, một bình luận vẫn là một tương tác.

Bởi vậy có một nghịch lý rất rõ. Xã hội có thể ghét giang hồ mạng nhưng chính sự tò mò của lại góp phần nuôi họ. Điều này càng đáng lo khi người xem là trẻ em và thanh thiếu niên. Với người trẻ, sự nổi tiếng thường có sức thuyết phục riêng. Khi một người chửi tục, thách thức người khác nhưng vẫn có hàng trăm nghìn người theo dõi, thông điệp mà một đứa trẻ tiếp nhận có thể rất khác lời giáo dục của người lớn. Nó trở thành vấn đề về hệ giá trị xã hội.

Một xã hội không thể cấm mọi nội dung xấu. Nhưng hoàn toàn có thể thiết kế môi trường để nội dung xấu khó phát triển thành nghề kiếm tiền cho một bộ phận người sáng tạo biến chất. Cơ quan quản lý cần xử lý nghiêm những trường hợp vượt giới hạn pháp luật. Nền tảng cần chịu trách nhiệm nhiều hơn với cơ chế phân phối và kiếm tiền từ nội dung. Và mỗi người dùng cũng nên hiểu rằng sự chú ý của mình có giá trị. Đừng trao nó quá dễ dàng cho những người đang biến sự hung hãn trên mạng thành nghề hái ra tiền.

Muốn giang hồ mạng hết đất sống, không thể chỉ chờ đến lúc một vài người bị bắt. Phải làm cho sự hung hãn mất giá trị kinh tế, mất khả năng được thuật toán khuếch đại và mất sự theo dõi của đám đông. Khi tiếng chửi không còn đổi được thành lượt xem và tiền bạc, "nghề giang hồ mạng" mới thực sự hết đất sống.