Hai tháng đặt 'mắt thần' săn ảnh 9 con voi ở Đà Nẵng

Tiếng reo hò vỡ òa trong phòng làm việc của Ban Quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng khi màn hình máy tính hiển thị video đàn voi rừng 9 con đang đi qua thung lũng.

Đó là quả ngọt sau hơn hai tháng đặt bẫy ảnh của nhóm cán bộ, đánh dấu cột mốc trong công tác bảo tồn động vật hoang dã tại khu bảo tồn voi đầu tiên ở Việt Nam.

Băng rừng đặt bẫy ảnh

Trước Tết Nguyên đán 2026, từ ngày 8 đến 15/2, tổ công tác Phòng Bảo tồn thiên nhiên gồm Nguyễn Long Ban (28 tuổi, nhóm trưởng), Phan Thành Vinh (32 tuổi), Lương Thanh Nhuận (29 tuổi) cùng 6 cán bộ bảo vệ rừng thuộc Trạm Quản lý bảo vệ rừng Quế Lâm nhận lệnh xuất quân. Chuyến đi nhằm thâm nhập vùng lõi khu bảo tồn tại xã Quế Phước, thiết lập hệ thống giám sát tự động để giải mã bức tranh sinh tồn của đàn voi sau 9 năm thành lập Khu bảo tồn loài và sinh cảnh voi.

Anh Long Ban đặt bẫy ảnh ghi nhận được đàn voi trong khu bảo tồn. Ảnh: NVCC

Hành trang cho chuyến luồn rừng kéo dài gần 10 ngày giữa mùa mưa ẩm ướt là võng bạt, lương khô, thiết bị định vị vệ tinh và 45 bộ bẫy ảnh tự động chuyên dụng (trị giá khoảng 20 triệu đồng mỗi bộ). Mùa mưa miền Trung khiến những con suối dâng nước cuồn cuộn, vắt rừng ken dày dưới lớp thực vật rậm rạp. Có những ngày, cả đội phải mất trọn một ngày đường leo dốc, lội suối chỉ để tiếp cận một vị trí lắp đặt máy khả thi.

Để bảo đảm an toàn trước loài thú lớn hung dữ, nhóm vận dụng triệt để kỹ năng thực địa: lần theo vết chân lún sâu trong bùn, cành cây gãy gập, bãi phân tươi hay lối mòn dẫn ra nguồn nước. Nguyên tắc bất di bất dịch là tuyệt đối không chạm trán trực diện; khi ngửi thấy mùi hôi nồng đặc trưng hoặc nhận định đàn voi vừa đi qua, cả đội lập tức né tránh.

Sau hơn một tuần bám rừng, 45 chiếc bẫy ảnh đã được định vị thành công tại 15 vị trí then chốt, trải rộng qua 3 tiểu khu. Tại mỗi điểm, nhóm bố trí cụm ba thiết bị ở độ cao 1,5-2 m: một camera chuyên quay video và hai camera chụp ảnh tĩnh đa góc độ nhằm quét trọn vẹn hành lang di chuyển của thú hoang.

Khoảnh khắc vỡ òa bên "mắt thần"

Sau 2 tháng phơi mình chịu đựng thời tiết khắc nghiệt, nguồn pin của các thiết bị dần cạn kiệt. Tháng 4/2026, nhóm của Long Ban lại mất thêm gần một tuần băng rừng thu hồi dữ liệu. Hàng nghìn gigabyte hình ảnh và video thô được đưa về trạm giải mã trong sự hồi hộp đến nghẹt thở.

Và rồi thước phim do nhóm của Long Ban đặt bẫy trở thành dữ liệu đắt giá nhất. Dưới ánh nắng sớm rọi xuyên tán rừng nguyên sinh, 9 con voi - số lượng đông nhất từng được ghi nhận trong lịch sử bảo tồn tại đây - hiện lên sống động đến từng chi tiết.

Dẫn đầu đoàn là voi cái vạm vỡ, tai vẫy nhịp nhàng, chiếc vòi mềm mại thoăn thoắt bứt cành non. Theo sau là voi con chừng 4-5 tuổi (đã phát triển tuyến lệ) cần mẫn theo chân mẹ kiếm ăn.

Ở trung tâm đàn, voi con hơn một tuổi chập chững bước đi, ngoe nguẩy đuôi, uốn cong vòi huơ lên trời đầy tò mò ngay trước bẫy ảnh. Khóa đuôi là voi đực khổng lồ, ngực nở cuồn cuộn cùng cặp ngà trắng muốt uy nghi.

"Lúc mở file thấy đàn voi đông đủ, bước đi bình yên giữa rừng già, chúng tôi ôm nhau hét lớn vì sung sướng. Bao nhiêu mệt nhọc của hai tháng lội suối, vượt dốc cùng muỗi vắt tan biến", anh Long Ban xúc động nhớ lại.

Theo anh, cấu trúc đàn hoàn hảo gồm voi cha, voi mẹ và các thế hệ voi con nối tiếp là minh chứng sống động nhất cho thấy quần thể đang thích nghi và sinh sản tự nhiên rất tốt.

Hình ảnh voi con tinh nghịch trước bẫy ảnh.

Bên cạnh đàn voi châu Á quý hiếm, hệ thống bẫy ảnh đợt này còn ghi nhận sự hiện diện của hàng loạt loài thú quý có tên trong Sách Đỏ như mang lớn, mang Trường Sơn, nai, sơn dương, gà lôi trắng và trĩ sao.

Hóa giải xung đột, giữ bước chân đại ngàn

Khu bảo tồn loài và sinh cảnh voi được thành lập năm 2017 với quy mô gần 19.000 ha (trên địa bàn xã Phước Ninh và Quế Lâm, huyện Quế Sơn cũ). Giai đoạn 2017–2020, đàn voi từng nhiều lần tràn vào thôn Cấm La, xã Quế Lâm tìm kiếm thức ăn, quật nát hoa màu, dẫm vỡ ống nước sinh hoạt và áp sát nhà dân, thổi bùng xung đột với người.

Để giữ bình yên cho cả người lẫn voi, một giải pháp căn cơ đã được thực hiện: trên tổng chiều dài 13,5 km ranh giới giữa sinh cảnh voi và đất sản xuất, lực lượng chức năng phối hợp với Cục Lâm nghiệp Mỹ trồng bức tường rào xanh bằng cây bồ kết gai dài 7 km (quy mô 30 ha), 6,5 km còn lại giữ nguyên trạng thái rừng tự nhiên. Hàng rào gai góc ngăn voi vượt ranh giới, kết hợp công tác tuyên truyền giúp người dân hiểu tập tính loài, từ bỏ thói quen xua đuổi bạo lực và cùng tham gia bảo vệ rừng.

Đàn voi xuất hiện voi đực với cặp ngà trắng, cho thấy cấu trúc đàn đầy đủ. Ảnh: Cắt từ video

Ông Lê Hoàng Sơn, Giám đốc Ban Quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng, khẳng định sự xuất hiện của đàn voi 9 con với đầy đủ thế hệ là minh chứng rõ nét cho thấy cấu trúc đàn đang phục hồi mạnh mẽ. "Đàn voi tự sinh sản thuận lợi khẳng định hiệu quả của công tác quản lý sinh cảnh và các biện pháp giảm thiểu xung đột người - voi bền bỉ suốt những năm qua", ông nói.

Sau sáp nhập Quảng Nam và TP Đà Nẵng, tổng diện tích rừng tự nhiên toàn thành phố đạt khoảng 5.000 km2 (chiếm gần 43% diện tích). Cùng với bán đảo Sơn Trà, Bà Nà - Núi Chúa và Cù Lao Chàm, Khu bảo tồn loài và sinh cảnh voi đóng vai trò mắt xích sinh thái trọng yếu với hơn 215 loài động vật có xương sống trên cạn.

Theo Ban Quản lý rừng đặc dụng Đà Nẵng, việc ứng dụng song song phương pháp bẫy ảnh hệ thống theo ô lưới, thiết bị bay không người lái và phần mềm SMART đang nâng cao hiệu quả giám sát đa dạng sinh học và tuần tra rừng. Dữ liệu từ những "mắt thần" thầm lặng không chỉ giúp xác định chính xác vùng phân bố, tập tính của các loài động vật quý hiếm để điều chỉnh tuyến tuần tra, mà còn là cơ sở khoa học để lực lượng chức năng kịp thời phát hiện, triệt phá các lán trại trái phép và bẫy bắt thú hoang, bảo vệ sinh cảnh tự nhiên.

Nguyễn Đông