Xuân Son to nặng, dềnh dàng mà bay như chim, liệu có gì phi lý?

Không ít người hâm mộ thắc mắc, vì sao tiền đạo Nguyễn Xuân Son (Rafaelson) mang vẻ ngoài to lớn, nặng nề mà lại bay người đầy thanh thoát để đánh đầu tung lưới Malaysia. Liệu điều này có đi ngược lại các nguyên tắc khoa học?

Xuân Son tiếp tục đóng vai người hùng của Việt Nam - Ảnh: ANH KHOA

Cân nặng của Xuân Son từ lâu đã là một chủ đề gây tranh cãi của bóng đá Việt Nam. Có nhiều thông tin cho biết anh cao khoảng 1m85 và nặng trên dưới 90kg.

Xuân Son to lớn, nhưng "động cơ" cũng lớn

Đó không phải là mức cân nặng thực sự lý tưởng với một VĐV chuyên nghiệp. Xuân Son vì vậy đôi khi phải nhận một số lời chê bai về thân hình có hơi "dềnh dàng" của mình.

Nhưng cú bay người vừa mạnh mẽ, vừa thanh thoát để đón đường tạt bóng của Tiến Anh, đánh đầu tung lưới Malaysia tối 16-8 đã cho thấy một góc độ khác. Dù to lớn, Xuân Son vẫn sở hữu kỹ năng bật nhảy như mọi tiền đạo đẳng cấp khác.

Cú bay người của Xuân Son được ví với pha đánh đầu ghi bàn của Van Persie vào lưới Tây Ban Nha ở World Cup 2014. Động tác của cả 2 khá giống nhau, điểm khác biệt là hình thể.

Van Persie cao 1m83, gần bằng Xuân Son, nhưng chỉ nặng 71kg, nhẹ hơn cầu thủ Việt Nam đến gần 20kg. Vì vậy không ai thắc mắc khi "Van Persie bay như chim", nhưng Xuân Son thì có.

Dưới góc độ cơ học, điều này thật ra không mâu thuẫn. Cân nặng chỉ là một phần bài toán. Quan trọng hơn là cầu thủ tạo được bao nhiêu lực so với chính khối lượng cơ thể.

Muốn rời mặt đất, cầu thủ đạp xuống sân để nhận lại phản lực mặt đất. Khả năng cất người phụ thuộc nhiều vào xung lực, tức lực tạo ra trong một khoảng thời gian ngắn.

Vì sao cân nặng không cản trở Xuân Son bay người? - Đồ họa: HUY ĐĂNG

Nghiên cứu của Jay Nuzzo và cộng sự trên Journal of Strength and Conditioning Research cho thấy sức mạnh tối đa khi chuẩn hóa theo khối lượng cơ thể liên hệ chặt với countermovement jump - bật nhảy có động tác hạ người lấy đà.

Người 90 kg phải nâng tải lớn hơn người 70 kg, nhưng nếu cơ mông, đùi và bắp chân mạnh tương ứng, “động cơ” có thể bù lại tải trọng.

Khi bật, hông, gối và cổ chân duỗi liên tiếp. Hệ cơ-gân sử dụng stretch-shortening cycle (chu kỳ kéo giãn - co ngắn): cơ và gân được nạp nhanh khi hạ trọng tâm, rồi giải phóng năng lượng đàn hồi lúc đạp đất. Đây là một cơ chế quan trọng giúp tăng hiệu quả phát lực trong những động tác chạy, nhảy.

Pha của Xuân Son còn khác cú bật thẳng đứng. Anh đang lao về trước: vận tốc chạy tạo chuyển động ngang, cú đạp cuối bổ sung thành phần hướng lên. Trọng tâm đi theo quỹ đạo cong trong khi đầu và thân trên vươn tới bóng.

Sau khi rời đất, người 90 kg không rơi nhanh hơn người 70 kg: bỏ qua lực cản không khí, mọi vật chịu cùng gia tốc trọng trường. Bất lợi của người nặng chủ yếu nằm ở việc tạo đủ vận tốc trước khi cất người.

Khoa học của một cú “bay ngang”

Nghiên cứu năm 2024 của giáo sư Gongbing Shan và cộng sự dùng mô hình chuyển động 3D khảo sát riêng diving header (đánh đầu bay người).

Một cầu thủ có thể lực tốt trong thí nghiệm đạt “vùng tấn công hiệu quả” khoảng 2,64 lần chiều cao cơ thể; ở người thành thạo, kỹ thuật này có thể làm tốc độ bóng tăng hơn 9 m/s.

Lars B. Kristensen, Thomas Bull Andersen và Henrik Sørensen, các nhà nghiên cứu khoa học thể thao tại Đại học Aarhus (Đan Mạch), từng mô hình hóa cơ thể thành 13 đoạn khi đánh đầu trên không.

Xuân Son có thân hình to lớn - Ảnh: ANH KHOA

Nhóm nghiên cứu kết luận chuyển động của chân là “yếu tố đơn lẻ quan trọng nhất”, đồng thời nhấn mạnh vai trò của cơ bụng, lưng và vùng chậu.

Khi không còn điểm tựa, cầu thủ phải điều khiển các đoạn cơ thể quanh vùng chậu: chân chuyển động một hướng, thân trên gập hướng khác, gần giống động tác gập dao. Mômen động lượng (đại lượng mô tả xu hướng quay) được phân phối giữa các phần cơ thể, giúp đầu tiến tới bóng mà toàn thân vẫn được kiểm soát.

Nhóm Kristensen còn ghi nhận đầu ở cầu thủ đánh đầu giỏi tiếp tục tăng tốc tương đối so với thân gần thời điểm va bóng. Vì vậy cú đánh đầu mạnh không chỉ đến từ cổ, mà từ chuỗi chân - hông - thân - cổ - đầu phối hợp đúng thời điểm.

Khối lượng lớn vẫn có bất lợi. Khi Xuân Son đạp nhảy và đặc biệt lúc tiếp đất, cổ chân, gối và hông phải xử lý lực lớn.

Nghiên cứu về landing biomechanics (sinh cơ học tiếp đất) cho thấy phản lực mặt đất cao và kiểm soát gối kém liên quan tới những cơ chế làm tăng nguy cơ tổn thương dây chằng chéo trước.

Vì vậy cầu thủ to con cần không chỉ phát lực tốt mà còn hấp thụ lực tốt: cơ tứ đầu, gân kheo, cơ mông và bắp chân phải hãm cơ thể nhanh, trong khi hệ thần kinh giữ các khớp ổn định.