Vì sao người sống chu toàn, quá trách nhiệm dễ kiệt quệ tâm thần?

Tôi thấy người sống chu toàn, quá trách nhiệm và hay lo xa dễ rơi vào căng thẳng, mất ngủ, thậm chí khởi phát các rối loạn tâm lý như lo âu, trầm cảm, vì sao? (Hồng, 43 tuổi, Ninh Bình)

Trả lời:

Hệ thần kinh thực vật (hệ thần kinh tự chủ) điều khiển nhịp tim, huyết áp, hô hấp, tiêu hóa và bài tiết mồ hôi. Cơ chế này tự kích hoạt khi con người đối diện hiểm nguy, thúc đẩy tim đập nhanh, siết chặt cơ bắp và tiết mồ hôi nhằm chuẩn bị đối phó mối đe dọa bên ngoài.

Khi áp lực tâm lý kéo dài, phản xạ phòng vệ này tái diễn liên tục dù không xuất hiện nguy cơ thực tế. Người bệnh trải qua cảm giác hồi hộp, đánh trống ngực, run tay, cồn cào vùng bụng và bồn chồn. Y học xác định đây là những triệu chứng sinh lý có thật, không bắt nguồn từ ảo giác hay thái độ phóng đại của người bệnh.

Nhóm người sống trách nhiệm, làm việc chỉn chu và đặt tiêu chuẩn khắt khe cho bản thân đối diện nguy cơ cao gặp tình trạng trên. Tính cách cẩn trọng vốn không cấu thành bệnh lý tâm thần. Rắc rối nảy sinh khi lối sống chu toàn gắn liền với nỗi sợ sai sót, nhu cầu kiểm soát toàn bộ diễn biến và thái độ cự tuyệt các tình huống ngoài dự tính.

Người mang nét tính cách này liên tục bận tâm về đầu việc dang dở, dằn vặt bản thân khi kết quả chệch hướng mong đợi, thậm chí nảy sinh cảm giác tội lỗi lúc nghỉ ngơi. Nỗi sợ không đạt kỳ vọng biến não bộ thành một trạm gác luôn bật còi báo động, tước đoạt khả năng thư giãn tự nhiên và khiến cơ thể dễ tổn thương trước sức ép tinh thần.

Số liệu dịch tễ học ghi nhận tỷ lệ phụ nữ mắc rối loạn lo âu cao hơn nam giới. Các bất thường liên quan trực tiếp đến hệ thần kinh tự chủ, điển hình như hội chứng nhịp tim nhanh tư thế đứng (POTS - tình trạng tim đập nhanh bất thường khi người bệnh chuyển từ nằm sang đứng), cũng xuất hiện ở nữ giới nhiều hơn. Y văn thế giới giải thích độ chênh lệch này bắt nguồn từ tổng hòa các yếu tố sinh học, nội tiết tố, tâm lý cá nhân và áp lực xã hội.

Hiện nay, phác đồ điều trị ưu tiên áp dụng liệu pháp nhận thức - hành vi (CBT, phương pháp can thiệp tâm lý tập trung bẻ gãy các kiểu tư duy tiêu cực). Phương pháp này hướng dẫn người bệnh nhận diện luồng suy nghĩ gây bất an, ngừng gán ghép các biến đổi sinh lý thông thường thành tín hiệu nguy kịch, đồng thời hạ thấp những tiêu chuẩn khắt khe tự đặt ra.

Phác đồ hướng tới mục tiêu chặn đứng vòng xoáy suy nghĩ tiêu cực, khôi phục khả năng thả lỏng và đưa người bệnh về nhịp sinh hoạt thường nhật, thay vì chỉ xoa dịu các cơn đánh trống ngực hay run rẩy bên ngoài.

Lời khuyên "đừng nghĩ nhiều" từ người xung quanh không mang lại giá trị điều trị thực tế cho nhóm bệnh nhân này.

Bác sĩ Nguyễn Viết Chung

Khoa Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện E, Hà Nội

Đọc bài gốc tại đây.