Tổng thống Mỹ - Iran ký thỏa thuận hòa bình

Giới chức Mỹ và Iran xác nhận Tổng thống hai nước đã ký thỏa thuận hướng đến chấm dứt chiến sự đã kéo dài gần 4 tháng.

"Bản ghi nhớ Islamabad đã được hoàn tất với chữ ký của các Tổng thống. Giờ đây là lúc kiểm chứng việc thực thi thỏa thuận trên thực tế", người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết ngày 18/6, theo hãng tin IRNA của nước này.

Ông Baghaei thêm rằng bản ghi nhớ được ký bằng cả tiếng Anh lẫn tiếng Ba Tư, theo đề nghị từ Iran, nhằm bảo đảm tính minh bạch.

"Nếu văn bản chỉ có tiếng Anh, có thể sẽ xuất hiện những cách dịch mang tính chủ quan hoặc khác biệt", đài truyền hình Iran IRIB dẫn lời ông Baqaei.

Tổng thống Mỹ Donald Trump cũng xác nhận ông đã ký văn bản tại Cung điện Versailles, bên lề hội nghị thượng đỉnh G7 diễn ra tại Pháp.

Theo quan chức Nhà Trắng, văn kiện trước đó đã được Phó tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf ký điện tử ngày 14/6, dưới sự chứng kiến của Tổng thống Trump.

Theo kế hoạch, Phó tổng thống Mỹ JD Vance dự kiến đến Geneva, Thụy Sĩ, để ký thỏa thuận với đại diện của phía Iran là ông Ghalibaf vào ngày 19/6.

Tuy nhiên, phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Iran Baqaei ngày 18/6 giải thích rằng việc nguyên thủ hai bên ký văn bản sẽ mang lại giá trị ràng buộc cao hơn, nên họ thấy kế hoạch gặp mặt trực tiếp tại Thụy Sĩ nói trên là không cần thiết.

Trong khi đó, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif, bên trung gian giúp Mỹ - Iran đạt thỏa thuận, nói rằng lễ ký trực tiếp vẫn diễn ra theo đúng kế hoạch nhằm đánh dấu sự kiện mang tính bước ngoặt và khởi động các cuộc đàm phán cấp kỹ thuật.

Tổng thống Mỹ Donald Trump (trái) và người đồng cấp Iran Masoud Pezeshkian. Ảnh: AFP

Mỹ và Iran ngày 17/6 công bố nội dung thỏa thuận 14 điểm mà hai bên đạt được. Văn bản có tên "Bản ghi nhớ Islamabad giữa Mỹ và Iran", trong đó có các nội dung như lập tức chấm dứt giao tranh trên toàn bộ mặt trận, Mỹ dỡ bỏ phong tỏa với các cảng của Iran và lập quỹ tái thiết trị giá 300 tỷ USD.

Mỹ và Iran nhất trí đàm phán để đạt thỏa thuận cuối cùng trong thời hạn tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu cả hai bên đồng ý. Thỏa thuận cuối cùng sẽ được thông qua bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

"Mấu chốt của thỏa thuận này là cho phép mở cửa lại eo biển Hormuz ngay lập tức, đồng thời buộc Iran cam kết tiêu hủy lượng vật liệu hạt nhân còn lại. Sau đó, chúng tôi sẽ có một cơ chế điều chỉnh, nếu Iran thể hiện những hành động tích cực hơn, Mỹ sẽ từng bước nới lỏng các biện pháp trừng phạt và mở rộng hỗ trợ kinh tế, giúp nước này trở nên thịnh vượng hơn", một quan chức cấp cao Mỹ cho biết.

Nội dung 14 điểm trong thỏa thuận:

1. Iran và Mỹ cùng với các đồng minh của các bên trong cuộc chiến hiện tại tuyên bố chấm dứt giao tranh ngay lập tức và vĩnh viễn trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon, ngay sau khi ký bản ghi nhớ này. Các bên cam kết không khơi mào cuộc chiến hay tiến hành chiến dịch quân sự chống lại nhau, kiềm chế, không đe dọa hoặc sử dụng vũ lực, đảm bảo toàn vẹn lãnh thổ và chủ quyền của Lebanon.

Những cam kết này sẽ được tái khẳng định trong thỏa thuận cuối cùng.

2. Iran và Mỹ cam kết tôn trọng chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ của nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ của đối phương.

3. Iran và Mỹ nhất trí đàm phán để đạt thỏa thuận cuối cùng trong thời hạn tối đa 60 ngày, có thể gia hạn nếu cả hai bên đồng ý.

4. Ngay sau khi bản ghi nhớ được ký, Mỹ sẽ dỡ bỏ phong tỏa hải quân, chấm dứt mọi hoạt động cản trở đối với Iran và khôi phục lưu thông hàng hải về mức bình thường trong vòng tối đa 30 ngày. Lượng tàu thuyền qua lại sẽ được khôi phục tương ứng với mức trước chiến tranh của Iran.

Mỹ cam kết rút lực lượng khỏi các khu vực xung quanh trong vòng 30 ngày sau khi thỏa thuận cuối cùng được ký.

5. Sau khi bản ghi nhớ có hiệu lực, Iran cam kết tạo điều kiện để các tàu thương mại đi lại an toàn và miễn phí qua tuyến vịnh Ba Tư - biển Oman trong vòng 60 ngày.

Tehran sẽ ngay lập tức khôi phục hoạt động hàng hải, đồng thời tiến hành rà phá thủy lôi và loại bỏ các trở ngại kỹ thuật, quân sự trong thời hạn 30 ngày. Iran cũng sẽ phối hợp với Oman và các quốc gia ven vịnh Ba Tư để xây dựng cơ chế quản lý và cung cấp dịch vụ hàng hải tại eo biển Hormuz trong tương lai, trên cơ sở luật pháp quốc tế và quyền chủ quyền của các quốc gia ven bờ.

6. Mỹ cùng các đối tác trong khu vực sẽ xây dựng một kế hoạch toàn diện nhằm phục hồi và phát triển kinh tế Iran, với nguồn tài trợ tối thiểu 300 tỷ USD. Cơ chế triển khai kế hoạch này sẽ được hoàn thiện trong vòng 60 ngày và trở thành một phần của thỏa thuận cuối cùng.

7. Mỹ cam kết dỡ bỏ toàn bộ các biện pháp trừng phạt nhằm vào Iran theo một lộ trình sẽ được thống nhất trong thỏa thuận cuối cùng. Các biện pháp được xét đến bao gồm nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc, các quyết định từ Hội đồng Thống đốc Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA), cũng như toàn bộ lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ, cả trực tiếp lẫn gián tiếp.

Iran và Mỹ cùng công nhận tầm quan trọng đặc biệt của dỡ bỏ trừng phạt, đồng thời bày tỏ ý định đưa nội dung này vào chương trình đàm phán ngay từ đầu nhằm đạt được sự đồng thuận giữa hai bên.

8. Iran tái khẳng định cam kết không phát triển vũ khí hạt nhân. Hai bên nhất trí xây dựng một cơ chế xử lý lượng uranium đã được làm giàu của Iran, trong đó phương án tối thiểu là pha loãng số vật liệu này ngay tại Iran dưới sự giám sát của IAEA.

Washington và Tehran cũng sẽ tiếp tục đàm phán về hoạt động làm giàu uranium cùng các nhu cầu hạt nhân của Iran trong khuôn khổ thỏa thuận cuối cùng. Hai bên coi đây là một trong những vấn đề trọng tâm của tiến trình thương lượng và cam kết sớm tìm kiếm đồng thuận.

9. Iran và Mỹ nhất trí duy trì nguyên trạng trong thời gian đàm phán. Iran sẽ không mở rộng chương trình hạt nhân hiện tại, còn Mỹ không áp đặt thêm lệnh trừng phạt mới hay tăng cường hiện diện quân sự trong khu vực.

10. Mỹ cam kết rằng ngay sau khi ký bản ghi nhớ đến khi các lệnh trừng phạt chính thức được dỡ bỏ, Bộ Tài chính Mỹ sẽ cấp các giấy miễn trừ cần thiết để Iran có thể xuất khẩu dầu thô, các sản phẩm dầu mỏ và sản phẩm dẫn xuất. Những miễn trừ này cũng áp dụng đối với các dịch vụ hỗ trợ như ngân hàng, bảo hiểm, vận tải và các lĩnh vực liên quan.

11. Mỹ cam kết giải phóng và cho phép Iran sử dụng đầy đủ các khoản tiền và tài sản đang bị phong tỏa ngay khi bản ghi nhớ được thực thi. Hai bên sẽ tiếp tục thống nhất các thủ tục giải ngân trong quá trình đàm phán.

Các khoản tiền của Iran, dù vẫn nằm trong tài khoản hiện tại hay được chuyển đi nơi khác, đều có thể được sử dụng cho các mục đích do ngân hàng trung ương Iran chỉ định. Washington cũng cam kết cấp các giấy phép và chấp thuận cần thiết để quá trình này được triển khai.

12. Iran và Mỹ nhất trí thành lập một cơ chế giám sát nhằm theo dõi việc thực thi thỏa thuận và bảo đảm các cam kết trong thỏa thuận cuối cùng được tuân thủ đầy đủ.

13. Sau khi bản ghi nhớ được ký và Iran nhận được bảo đảm rằng các điều khoản 1, 4, 5, 10 và 11 đã bắt đầu được thực hiện và duy trì, hai bên sẽ bước vào giai đoạn đàm phán về các điều khoản còn lại của thỏa thuận cuối cùng.

14. Thỏa thuận cuối cùng sẽ được thông qua bằng một nghị quyết mang tính ràng buộc của Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc.

Vị trí eo biển Hormuz. Đồ họa: Guardian

Chiến sự ở Trung Đông bùng phát ngày 28/2 khi quân đội Mỹ - Israel phát động các cuộc tấn công nhằm vào nhiều khu vực ở Iran, hạ sát lãnh tụ tối cao Ali Khamenei cùng hàng loạt quan chức chính trị, chỉ huy quân sự của đối thủ. Iran đáp trả bằng cách tập kích tên lửa, UAV nhằm vào Israel và các đồng minh của Mỹ tại vùng Vịnh, phong tỏa eo biển Hormuz khiến giá năng lượng thế giới tăng đáng kể.

Mỹ và Iran hồi đầu tháng 4 đạt lệnh ngừng bắn và tiến hành hòa đàm. Quân đội Mỹ áp phong tỏa với các cảng của Iran, không cho phép các tàu đi và đến quốc gia Hồi giáo qua eo biển Hormuz. Sau gần 4 tháng, chiến sự đã khiến hơn 3.400 người thiệt mạng, hơn 26.500 người bị thương tại Iran, lực lượng Mỹ tổn thất 13 binh sĩ và 381 lính bị thương, theo Al Jazeera.

Như Tâm (Theo AFP, Reuters)