Toa tàu riêng - 'lá chắn' chống nạn sàm sỡ trên tàu điện Nhật Bản

Toa tàu dành riêng cho phụ nữ đã được triển khai trong 25 năm qua ở Nhật Bản để tránh chikan - nạn sàm sỡ trên phương tiện công cộng.

Mariko vẫn còn là một cô bé vị thành niên vào cái ngày cô nhận ra mình đang trong một toa tàu vắng vẻ, đối diện là một người đàn ông đang phơi bày bộ phận sinh dục và bắt đầu thủ dâm. Sợ rằng bỏ chạy hay hét lên có thể kích động gã làm điều tồi tệ hơn, cô chỉ biết nhìn ra chỗ khác và đợi tàu dừng lại ở ga tiếp theo.

"Lúc đó tôi bất lực", Mariko, 33 tuổi, nói. "Tôi đã rất hoảng loạn vì sợ gã sẽ tấn công mình, nên tôi đành im lặng".

Ký ức đó chưa bao giờ phai mờ trong tâm trí cô. Nó vẫn ảnh hưởng đến cách cô chọn toa tàu, khung giờ di chuyển và vị trí đứng.

Hành khách nữ đợi rời khỏi ga Shinjuku của Tokyo trong toa tàu dành riêng cho phụ nữ vào một đêm tháng 7/2001. Ảnh: AFP

Toa tàu chỉ dành cho phụ nữ xuất hiện ở Tokyo từ năm 1912 nhưng bị loại bỏ vào năm 1973 để nhường cho ghế ngồi ưu tiên. Suốt những thập kỷ còn lại của thế kỷ 20, mạng lưới tàu điện Nhật Bản bị bủa vây bởi vấn nạn chikan - từ chuyên dùng để chỉ những kẻ biến thái chuyên 'săn mồi' trên các chuyến tàu đông đúc. Những kẻ này lảng vảng khắp mạng lưới đường sắt và tồn tại được do sự im lặng từ phía nạn nhân, nhân chứng cho tới các đơn vị vận hành đường sắt và chính phủ.

Sự im lặng đó đã bị phá vỡ vào tháng 11/1988. Trên tuyến Midosuji ở Osaka, một cô gái 20 tuổi can thiệp khi chứng kiến hai gã đàn ông đang quấy rối một nữ hành khách khác. Hai tên này lập tức quay sang tấn công cô, ép cô xuống tàu và đưa đến một công trường xây dựng gần đó, nơi họ đánh đập và cưỡng hiếp cô.

Không một hành khách hay nhân viên nhà ga nào can thiệp, bất chấp sự hoảng loạn của cô gái. Những kẻ tấn công chỉ bị kết án 3,5 năm tù giam.

Làn sóng phẫn nộ đã bùng lên khi đó nhưng phải mất tới 12 năm, cùng vô số hành vi bạo lực tình dục khác xảy ra trên tàu mà không được báo cáo, toa tàu dành riêng cho phụ nữ mới được thiết lập lại vào tháng 3/2001. Ngày nay, 31 đơn vị vận hành đang triển khai mô hình này trên 91 tuyến tàu toàn quốc.

Báo Mainichi đã chọn dịp kỷ niệm 25 năm vận hành toa tàu dành riêng cho phụ nữ để đưa ra câu hỏi hôm 5/6 rằng: "Liệu chúng có còn thực sự cần thiết?"

Một số người đàn ông cho rằng câu trả lời là "không" - việc dành riêng toa tàu cho phụ nữ vào giờ cao điểm là hành vi phân biệt đối xử. Còn Mariko thì khẳng định là "có".

"Tôi luôn cố gắng đi toa dành riêng cho phụ nữ", cô nói. "Nó giúp tôi có thể thư giãn và không phải lúc nào cũng nơm nớp lo sợ liệu người vừa va vào mình là vô tình hay cố ý".

"Tất nhiên, thật đáng buồn khi chúng ta cần đến những toa tàu này, nhưng đó không phải là lỗi của phụ nữ", cô kết luận.

Các toa tàu phụ nữ không chấm dứt được tận gốc vấn đề. Trong 6 tháng đầu năm 2025, đã có 606 vụ quấy rối được trình báo chỉ riêng tại Tokyo, với 70% xảy ra trên tàu và 30% nạn nhân là nữ sinh.

Con số này chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Một nghiên cứu của Văn phòng Nội các Nhật Bản cho thấy 80% nạn nhân bị tấn công tình dục không bao giờ báo cảnh sát vì xấu hổ hoặc sợ bị nghi ngờ.

"Đối với những gã đàn ông đó, đây giống như một trò chơi", Chisato Kitanaka, phó giáo sư xã hội học tại Đại học Hiroshima kiêm cố vấn chính phủ về các vấn đề giới tính, cho biết. "Họ tìm thấy cảm giác kích thích khi thực hiện hành vi tình dục nơi công cộng".

Cảnh chen chúc lên tàu trong giờ cao điểm buổi tối tại ga đường sắt Shinagawa ở Tokyo ngày 24/6/2020. Ảnh: AFP

Nhiều người thường lầm tưởng chikan chỉ là những kẻ phạm tội bột phát nhất thời. Tuy nhiên, phó giáo sư Kitanaka khẳng định loại tội phạm này thực chất có sự tính toán kỹ càng. Vào tuần thứ hai của tháng một hàng năm, khi mạng lưới đường sắt Nhật Bản chật kín thí sinh đi thi đại học, những kẻ quấy rối tìm đến các tuyến tàu có nữ sinh di chuyển vì biết rằng hầu hết các em sẽ chọn im lặng thay vì chịu rủi ro lỡ giờ thi do phải ở lại lấy lời khai với cảnh sát.

Nạn nhân cũng chần chừ không báo cáo sự việc do mơ hồ về pháp luật. Họ không chắc liệu những gì xảy ra với mình có cấu thành hành vi phạm tội hay không, hoặc sợ rằng đã nhầm lẫn một va chạm vô tình thành hành vi sàm sỡ. Tội phạm chikan hiểu rất rõ những hoài nghi đó và lợi dụng triệt để.

Tuy nhiên, phó giáo sư Kitanaka vẫn giữ lạc quan một cách thận trọng về tương lai. Các chiến dịch chống sàm sỡ mà cảnh sát và các nhóm bảo vệ quyền phụ nữ phát động, các ứng dụng cho phép báo cáo ẩn danh cùng hệ thống camera lắp đặt trong một số toa tàu đã giúp nâng cao nhận thức về vấn đề này. Bà tin rằng sự thay đổi trong thái độ của thế hệ trẻ Nhật Bản có thể sẽ mang tính quyết định.

"Ngày nay, áp phích được dán ở khắp các nhà ga để kêu gọi mọi người báo cáo, dù họ là nạn nhân hay nhân chứng, tôi nghĩ thông điệp đó đang được tiếp thu", bà nói. "Thanh niên ngày nay ít sẵn sàng chịu đựng loại hành vi này hơn, họ có nhận thức rằng điều đó là hoàn toàn sai trái. Phần lớn sẽ can thiệp nếu thấy chuyện bất bình".

Yoshitsugu Hayashi, giáo sư về chính sách vận tải đường sắt tại Đại học Chubu, cho rằng các toa tàu dành cho phụ nữ sẽ không thể sớm biến mất.

"Có quá nhiều đàn ông hành xử tồi tệ", ông nói. "Các đơn vị vận hành không có lựa chọn nào khác ngoài việc áp dụng biện pháp để bảo vệ phụ nữ. Trừ khi chúng ta thấy một sự thay đổi lớn trong cách hành xử của đàn ông, bằng không các công ty đường sắt không thể an tâm loại bỏ toa tàu phụ nữ".

Sở Cảnh sát Thành phố Tokyo ngày 8/6 phát động chiến dịch mùa hè tại ga Shinjuku, một trong những nút giao thông bận rộn nhất thế giới, để quảng bá ứng dụng "Digi Police", cho phép nạn nhân phát tín hiệu cảnh báo đến các sĩ quan cảnh sát mà không cần phải nói ra một lời nào.

Nữ sinh trên tàu điện ngầm ở Nhật Bản. Ảnh: Aljazeera

Bà Kitanaka hoan nghênh các hoạt động của cảnh sát, chiến dịch nâng cao nhận thức và những hình phạt nghiêm khắc hơn dường như đang được tòa án áp dụng đối với tội phạm chikan, nhưng bà hoài nghi về việc liệu thay đổi hành vi của đàn ông có đơn giản như vậy không.

"Tôi không biết liệu bấy nhiêu đó có đủ để ngăn một người đàn ông quấy rối phụ nữ hay không", bà nói. "Nếu gã nghĩ mình có cơ hội trốn thoát sau khi sàm sỡ hoặc chụp lén dưới váy phụ nữ, vấn nạn này sẽ vẫn còn tiếp diễn".

Đối với Mariko, sự thay đổi trong thái độ của xã hội mang lại một chút an ủi nhỏ nhoi. Thế nhưng, mỗi khi bước lên tàu, cô vẫn tự hỏi cùng một câu hỏi giống như lúc còn là một cô bé vị thành niên đầy sợ hãi năm nào: "Toa tàu nào sẽ cho cô cơ hội tốt nhất để đi đến nơi về đến chốn an toàn?".

Hồng Hạnh (Theo SCMP)