Thăng trầm di tích dòng họ Vi ở Bản Chu

Chuyện về dòng họ nhiều đời trấn ải biên cương

Con đường vào Bản Chu mang vẻ trầm mặc rất riêng của miền biên viễn. Giữa không gian làng quê bình dị ấy, dấu tích khu biệt phủ họ Vi hiện lên lặng lẽ, như một chứng nhân đã đi qua nhiều lớp thăng trầm.

Không còn dáng vẻ trọn vẹn của một cơ ngơi từng nổi tiếng trong vùng, khu di tích hôm nay chỉ còn cổng gạch cũ, những mảng tường phủ rêu và một số dấu vết kiến trúc còn sót lại. Sự hoang vắng bao trùm khiến người đến thăm không khỏi tiếc nuối. Nhưng ngay cả trong dáng vẻ phai tàn ấy, nơi đây vẫn gợi nhắc về một dòng họ từng giữ vị trí đặc biệt trong lịch sử vùng biên Lạng Sơn.

Dòng họ Vi là một dòng họ lớn của người Tày, từng làm thổ ty ở Lạng Sơn suốt nhiều đời. Dòng họ này chuyển về Bản Chu, xã Khuất Xá, huyện Lộc Bình cũ, lập thái ấp và gắn bó lâu dài với vùng đất nằm cạnh nhánh sông Kỳ Cùng.

Từ đó, Bản Chu không chỉ là nơi sinh sống của một cộng đồng cư dân vùng cao, mà còn là không gian lưu giữ nhiều dấu tích về vai trò của các dòng họ bản địa trong việc trấn giữ phên dậu phía Bắc.

Trong lịch sử dòng họ Vi, ông Vi Văn Định là nhân vật nổi bật. Ông sinh năm 1878, mất năm 1975, tự Ngọc Khuê, thuộc đời thứ 13 của họ Vi. Xuất thân từ một gia tộc có nhiều đời được triều đình giao trọng trách nơi biên cương, ông Vi Văn Định từng đảm nhiệm nhiều chức vụ quan trọng như Tri châu Lộc Bình, trợ tá tỉnh vụ Lạng Sơn, Tuần phủ tỉnh Phúc Yên, Tuần phủ tỉnh Hưng Yên, Tổng đốc tỉnh Thái Bình, Tổng đốc tỉnh Hà Đông.

Ông được tấn phong Hiệp tá Đại học sĩ, hàm Thái tử Thiếu Bảo, rồi nghỉ hưu năm 1942. Trong ký ức địa phương, ông Vi Văn Định được nhắc đến là vị Tổng đốc nghiêm minh, chính trực. Sau này, khi đất nước bước vào cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, ông đi theo cách mạng, tham gia Hội Liên Việt và trở thành Ủy viên Trung ương Hội Liên Việt.

Kháng chiến thành công, ông về sống tại Hà Nội, tiếp tục tham gia Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ông cũng là nhạc phụ của 2 trí thức nổi tiếng thời bấy giờ là Giáo sư Hồ Đắc Di - Hiệu trưởng Đại học Y Hà Nội và Tiến sĩ Nguyễn Văn Huyên - Bộ trưởng Bộ Quốc gia Giáo dục (nay là Bộ Giáo dục và Đào tạo).

Giếng nước cổ Bó Lài nằm cạnh nhánh sông Kỳ Cùng được Tổng đốc Vi Văn Định xây năm 1910 với 42 bậc lên xuống bằng đá cuội. Ảnh: Khánh Linh

Dấu tích còn lại của “biệt phủ” họ Vi

Chính bởi những lớp lịch sử ấy, khu biệt phủ họ Vi ở Bản Chu không chỉ là dấu tích của một dinh cơ cổ. Nơi đây còn là ký ức về một dòng họ Tày từng có vai trò trong quản lý vùng biên, là câu chuyện về sự chuyển biến của một nhân vật lịch sử từ vị quan triều đình sang người tham gia khối đại đoàn kết dân tộc trong cách mạng.

Ông Hoàng Văn Báo, người nhiều năm tình nguyện trông nom khu di tích, cho biết công trình xưa được xây dựng qua 2 giai đoạn. Ban đầu, cụ Vi Văn Lý, thân sinh ông Vi Văn Định, xây phần tầng một. Sau khi cha mất, ông Vi Văn Định tiếp tục xây thêm, mở rộng quy mô để tạo nên một khu biệt phủ bề thế.

Theo lời ông Báo, trước đây khu biệt phủ có nhà chính 2 tầng, nhà ngang, sân quần vợt bằng xi măng, 3 ao lớn trong khuôn viên và 5 cổng ra vào. Những chi tiết ấy cho thấy quy mô của một cơ ngơi từng rất lớn ở vùng biên, đồng thời phản ánh đời sống, vị thế và sự giao thoa văn hóa trong kiến trúc của một gia tộc quyền thế.

Trao đổi về di tích này, ông Vi Văn Phong, nguyên Chủ tịch xã Khuất Xá (nay giữ chức Bí thư Đảng ủy xã Xuân Dương), cho biết sau khi Tổng đốc Vi Văn Định rời Lạng Sơn, khu biệt phủ không còn người thường xuyên coi sóc. Có thời điểm, nơi đây từng trở thành căn cứ của bộ đội. Đến năm 1979, trong chiến tranh biên giới, biệt phủ bị đạn pháo san lấp gần như hoàn toàn.

“Những gì còn lại hôm nay đều rất đáng quý, bởi đó là phần dấu tích hiếm hoi của một công trình từng gắn với lịch sử dòng họ Vi và vùng đất Bản Chu”, ông Phong chia sẻ.

Theo ông Phong, cổng chính biệt phủ được xây bằng gạch nung, vôi và cát. Một số mảng tường cũ còn cho thấy kỹ thuật xây dựng đặc biệt của người xưa, khi mạch tường được làm từ hỗn hợp tro, đường phên và nhựa dây tơ hồng. Cách kết dính này tạo độ bền chắc, giúp một số phần tường vẫn tồn tại qua thời gian dù đã trải qua chiến tranh, mưa nắng và nhiều năm không được bảo quản đầy đủ.

Không chỉ có dấu tích biệt phủ, Bản Chu còn lưu giữ giếng cổ Bó Lài nằm cạnh nhánh sông Kỳ Cùng. Giếng được Tổng đốc Vi Văn Định cho xây dựng năm 1910, đến nay đã hơn 1 thế kỷ.

Lãnh đạo xã này cũng cho hay, nước giếng Bó Lài hơn trăm năm nay hầu như chưa từng cạn. Đến nay, người dân Bản Chu vẫn sử dụng nước giếng cho ăn uống, sinh hoạt. Không ít người từ nơi khác cũng tìm đến, mang theo can, thùng để xin nước giếng mang về.

Tổng đốc Vi Văn Định xây dựng biệt phủ từ đầu thế kỷ 20. Trải qua thăng trầm, hiện nay khu biệt phủ chỉ còn lại 2 cổng cách nhau khoảng 30m. Ảnh: Khánh Linh

Năm 2019, khu di tích dòng họ Vi ở Bản Chu được UBND tỉnh Lạng Sơn xếp hạng Di tích cấp tỉnh theo Quyết định số 2337/QĐ-UBND ngày 29.11.2019. Đây là sự ghi nhận đối với giá trị lịch sử, văn hóa của di tích. Tuy nhiên, thực tế hiện nay cho thấy nhiều hạng mục vẫn đang chịu sự bào mòn của thời gian, chưa được tu bổ tương xứng với giá trị vốn có.