Sách giáo khoa cung ứng cao hơn kế hoạch nhưng thực tế vẫn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn

Dù số sách giáo khoa đã cung ứng cao hơn kế hoạch ban đầu khoảng 7,7 triệu bản, các địa phương vẫn xác nhận còn thiếu hơn 3,9 triệu cuốn. Nghịch lý này hé lộ nhiều điểm nghẽn trong dự báo, đặt hàng và điều phối.

Phụ huynh chen nhau mua sách tại nhà sách ở TPHCM những ngày trước khai giảng.

Theo báo cáo của Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) tại Hội nghị Giao ban báo chí Trung ương ngày 15/9, tổng nhu cầu sách giáo khoa (SGK) năm học 2026–2027 được cập nhật là 245,94 triệu bản. Trong khi kế hoạch in ban đầu là 228,9 triệu bản, Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXB GDVN) đã cung ứng đến các địa phương khoảng 236,60 triệu bản.

Nhiều phụ huynh vui mừng vì cầm được sách trên tay.

Tuy nhiên, sau cuộc họp trực tuyến với sở GD&ĐT của 34 tỉnh, thành phố, đến 18 giờ ngày 14/9, các địa phương vẫn xác nhận còn thiếu 3.916.370 cuốn SGK, tương đương khoảng 1,5% tổng nhu cầu.

Không thể xem là sai số thông thường

Theo Bộ GD&ĐT, số sách đã cung ứng cao hơn kế hoạch ban đầu khoảng 7,7 triệu bản, nhưng sau khai giảng, nhiều học sinh vẫn chưa nhận đủ sách. Vấn đề vì thế không chỉ nằm ở việc đã in bao nhiêu cuốn, mà còn ở chỗ sách được in có đúng cơ cấu, phân bổ đúng địa bàn và đến tay học sinh đúng thời điểm hay không.

Trước khi xác định nguyên nhân và trách nhiệm, cần làm rõ bản chất con số hơn 3,9 triệu cuốn SGK còn thiếu.

Thiếu sách có thể bao gồm nhiều trạng thái khác nhau, như nhu cầu mới phát sinh sau khi phụ huynh thay đổi quyết định mua, sách địa phương dự kiến mua bằng ngân sách để đưa vào thư viện, sách thiếu tại một cửa hàng hoặc địa bàn cụ thể; sách đang trên đường vận chuyển.

Nếu phụ huynh đã tự trang bị đủ SGK nhưng địa phương chưa hoàn thành gói mua sắm cho thư viện, số sách chưa mua bằng ngân sách không thể mặc nhiên được xem là số sách học sinh đang thiếu để học. Ngược lại, nếu sách vẫn còn trong kho hoặc tại một điểm bán nhưng phụ huynh không biết nơi mua, đây cũng là một điểm nghẽn cần xử lý, nhưng chưa hẳn là thiếu nguồn cung trên toàn thị trường.

Lần khảo sát gần nhất của một lớp học tại TPHCM vẫn còn nhiều em chưa có đủ SGK dù năm học đã bắt đầu được 1 tuần.

Việc không phân loại các trạng thái này có thể khiến số liệu về nhu cầu thực tế, nhu cầu hỗ trợ và số sách chưa giao bị cộng gộp, dẫn đến cách hiểu chưa chính xác về quy mô thiếu sách.

So với kế hoạch in 228,9 triệu bản, tổng nhu cầu cập nhật lên 245,94 triệu bản, tăng hơn 17 triệu bản. Đây là mức biến động lớn, không thể xem là sai số thông thường của thị trường.

Bộ GD&ĐT cho biết năm học 2026–2027 có nhiều yếu tố mới cùng lúc tác động đến nhu cầu SGK. Đây là năm đầu tiên sử dụng bộ sách “Kết nối tri thức với cuộc sống” thống nhất trên phạm vi toàn quốc theo Quyết định số 3588 ban hành ngày 26/12/2025.

Cùng với đó, việc sắp xếp đơn vị hành chính, tổ chức lại mạng lưới trường, lớp đã làm thay đổi quy mô, cơ cấu và địa bàn học sinh. Một số địa phương đồng thời triển khai chính sách hỗ trợ, cấp hoặc cho mượn SGK, khiến phương thức xác định nhu cầu tiếp tục thay đổi.

Từ cuối năm 2025 và đầu năm 2026, Bộ GD&ĐT đã ban hành nhiều văn bản yêu cầu địa phương rà soát nhu cầu theo từng lớp, từng môn học; phối hợp với đơn vị xuất bản, phát hành; bảo đảm đủ SGK trước ngày 15/8.

Tuy nhiên, hồ sơ cung ứng cho thấy sau thời hạn chốt đơn, các đầu mối tại địa phương vẫn phát sinh nhiều đợt đặt hàng bổ sung. Tổng nhu cầu bổ sung có thời điểm làm số lượng tăng gần 40% so với đăng ký ban đầu, vượt cả lượng sách dự phòng. Một số đơn hàng được gửi sau ngày khai giảng.

Khi nhu cầu tăng mạnh sau thời điểm dây chuyền in đã hoàn thành phần lớn kế hoạch và sách đã được phân bổ theo đơn hàng ban đầu, hệ thống không thể ngay lập tức đáp ứng đúng từng đầu sách tại tất cả địa bàn.

Thiếu sách lúc này có thể là thiếu cục bộ, nơi thừa cuốn này nhưng thiếu cuốn khác; sách còn ở tỉnh này nhưng học sinh tỉnh khác đang cần; hoặc hàng có tại một đại lý nhưng điểm bán gần trường học lại hết.

Chính sách miễn phí SGK gây xáo trộn?

Theo Bộ GD&ĐT, chính sách miễn phí SGK mang ý nghĩa giảm gánh nặng đầu năm, bảo đảm khả năng tiếp cận sách của học sinh và tạo điều kiện sử dụng sách nhiều vòng qua hệ thống thư viện. Vấn đề nằm ở cách thức và thời điểm triển khai.

Một thông báo chính thức về miễn phí SGK có thể làm thay đổi quyết định của hàng trăm nghìn gia đình. Phụ huynh có thể tạm dừng mua; trường học chờ phương án nên chưa chốt đăng ký; đơn vị phát hành nhận số lượng thấp hơn nhu cầu thực.

Nếu sau đó kế hoạch hỗ trợ bị dừng, thu hẹp đối tượng hoặc chưa hoàn thành thủ tục, nhu cầu tự mua sẽ quay trở lại trong thời gian rất ngắn.

Tại Huế, địa phương từng thông tin sẽ miễn phí SGK cho toàn bộ học sinh từ lớp 1 đến lớp 12. Tuy nhiên, kết quả khảo sát sau đó cho thấy chỉ khoảng 52.800 học sinh đăng ký mượn sách, giảm hơn 80.900 em so với nhu cầu ban đầu, chủ yếu do nhiều phụ huynh đã tự mua. Gói mua sắm giảm xuống còn khoảng 12,3 tỷ đồng và cuối cùng bị dừng, địa phương chuyển sang phương án hỗ trợ linh hoạt.

Tại Đắk Lắk, địa phương đề xuất mua sách bằng ngân sách đưa vào thư viện cho 197.293 học sinh thuộc năm nhóm ưu tiên. Đây là nhu cầu thực hiện chính sách cho một nhóm thụ hưởng, không đồng nghĩa toàn bộ số học sinh này đều chưa có SGK.

Ở Khánh Hòa, đến ngày 8/9, đơn vị phát hành đã đưa ra thị trường hơn 1,65 triệu bản, cao hơn đáng kể đơn đặt ban đầu hơn 1,09 triệu bản. Tuy nhiên, nghị quyết thực hiện chính sách miễn phí cho học sinh tại một số địa bàn được ban hành ngày 27/8, làm phát sinh thêm nhu cầu 342.868 bản ngoài đơn hàng ban đầu.

Những trường hợp này cho thấy sách phụ huynh đã đặt nhưng chưa được giao và sách địa phương dự kiến mua thêm cho thư viện là hai loại nhu cầu khác nhau. Cả hai đều cần giải quyết, nhưng không nên cộng gộp để quy về một nguyên nhân.