Nobel 2026: 125 năm sau Alfred Nobel, thế giới đang tìm kiếm điều gì?

Kể từ năm 1901, các giải thưởng Nobel đã được trao cho những cá nhân và tổ chức có công trình mang lại bước tiến vĩ đại cho nhân loại, đúng theo di nguyện của người sáng lập - nhà phát minh Alfred Nobel.

Năm 2026 đánh dấu 125 năm kể từ mùa Nobel đầu tiên vào năm 1901 - Ảnh: NOBEL PRIZE OUTREACH

Danh sách những người đoạt giải năm 2026 sẽ được công bố từ ngày 5 đến 12-10, phát trực tiếp trên các kênh chính thức, mở đầu bằng giải Nobel Y sinh.

Mỗi giải thưởng năm nay trị giá 12 triệu krona Thụy Điển (tương đương khoảng 1,22 triệu USD), tăng 1 triệu krona so với trước đó.

Di sản 125 năm và những thách thức thời đại

Ngày 27-11-1895, nhà phát minh người Thụy Điển Alfred Nobel viết trong di chúc rằng toàn bộ tài sản của ông sẽ được chuyển thành một quỹ, tiền lãi hằng năm được “trao làm giải thưởng cho những người trong năm trước đã mang lại lợi ích lớn nhất cho nhân loại”.

Năm 1901, đúng 5 năm sau khi ông qua đời, giải Nobel lần đầu được trao ở năm hạng mục: Sinh lý học hoặc Y học, Vật lý, Hóa học, Văn học và Hòa bình. Riêng giải thưởng Nobel Kinh tế được Ngân hàng Trung ương Thụy Điển bổ sung vào năm 1969.

Trải qua 125 năm, Nobel vẫn giữ vững vị thế là một trong những giải thưởng danh giá nhất hành tinh.

Tuy nhiên, bối cảnh khoa học thế giới đã thay đổi sâu sắc, như việc khoa học hiện nay ngày càng liên ngành. Khái niệm "phát kiến" không ngừng tiến hóa khiến lằn ranh phân định giữa người khởi xướng và người đóng góp trở nên vô cùng phức tạp.

Một hạn chế lớn hiện nay là quy chế giới hạn tối đa ba người đồng đoạt giải ở mỗi hạng mục. Nhiều học giả cho rằng những đột phá của khoa học đương đại thường là kết tinh nỗ lực của một tập thể nghiên cứu quy mô, hiếm khi là thành tựu của cá nhân hay một nhóm nhỏ.

Nếu quy định này ít gây tranh cãi ở giải Nobel Hòa bình hay Kinh tế, thì trong các lĩnh vực khoa học tự nhiên - nơi xu hướng nghiên cứu hợp tác lên ngôi - một câu hỏi hóc búa được đặt ra: Làm thế nào để vinh danh cá nhân mà không phủ nhận công sức của những người có đóng góp khác?

Nhật báo Asia Business Daily cho rằng các phát kiến khoa học ngày nay không đơn thuần xuất phát từ khoảnh khắc lóe sáng của một cá nhân, mà là thành quả từ quá trình tích lũy tri thức bền bỉ và hợp tác của vô số nhà nghiên cứu.

Hơn thế, sự trỗi dậy của trí tuệ nhân tạo (AI) đang tạo ra bước ngoặt mới, đòi hỏi đánh giá lại toàn diện về tiêu chí phân định vai trò, cũng như phương thức xác thực và công nhận thành tựu khoa học.

Chuyên trang The Conversation đặt vấn đề liệu ở thế kỷ 21 này, phải chăng đã đến lúc giải Nobel cần mở rộng hơn? Như đã nói trước đó, giải Nobel Kinh tế được bổ sung với niềm tin các nhà kinh tế học mang lại lợi ích to lớn cho nhân loại. Thế nhưng hiện nay, nhiều bộ môn khoa học nền tảng như toán học, sinh học, khoa học môi trường và khoa học máy tính vẫn hoàn toàn vắng bóng.

Điển hình là vấn đề biến đổi khí hậu. Theo trang ClimateNobelPrize, khủng hoảng khí hậu hiện là một trong những thách thức lớn của nhân loại. Các đột phá khoa học đã xuất hiện, song nút thắt cốt lõi là làm thế nào chuyển hóa những giải pháp này thành hành động thực tiễn với quy mô và tốc độ bứt phá.

Do đó, một giải Nobel về khí hậu và sức khỏe hành tinh không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh, mà còn đóng vai trò đòn bẩy thúc đẩy quá trình chuyển đổi. Sự ghi nhận vinh quang ngang tầm với các chủ nhân giải Nobel hiện tại sẽ tiếp thêm động lực to lớn cho giới khoa học, kích hoạt các hành động cấp thiết vì sự bền vững của hành tinh và toàn nhân loại.

Cận cảnh một huy chương Nobel tại Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) ở bang Maryland - Ảnh: AP

Sức nặng của "đỉnh cao học thuật"

Ngay từ những ngày đầu, giải Nobel đã tạo tiếng vang nhờ quy mô quốc tế - một khác biệt lớn so với bối cảnh đầu thế kỷ 20, khi phần lớn các giải thưởng khoa học chỉ gói gọn trong phạm vi quốc gia.

Uy tín của Nobel càng được củng cố vững chắc khi vinh danh những bộ óc kiệt xuất mà hậu thế luôn khắc ghi như Albert Einstein, Marie Curie hay Paul Ehrlich.

Theo Đài DW (Đức), các giải Nobel được xem là những cột mốc định vị bước tiến của nền khoa học nhân loại.

Giải thưởng đã vinh danh hàng loạt thành tựu mang tính lịch sử, từ công nghệ phát triển vaccine thần tốc cứu sống hàng triệu người trong đại dịch COVID-19, phát minh đèn LED tiết kiệm năng lượng, cho đến kỹ thuật chỉnh sửa gen mở ra hy vọng chữa trị những căn bệnh từng bị xem là vô phương cứu chữa.

"Không còn nghi ngờ gì nữa, đó là đỉnh Everest của giới khoa học. Giải Nobel tượng trưng cho đỉnh cao của khám phá học thuật, và luôn có một sự gắn kết đầy cảm xúc với giải thưởng này" - Giáo sư y tế công cộng Rajib Dasgupta (New Delhi, Ấn Độ) nhận định.

Nói cách khác, giải thưởng danh giá này là lời nhắc nhở rằng nhân loại đang may mắn được sống trong kỷ nguyên bùng nổ của tiến bộ khoa học, ông Dasgupta nhấn mạnh.

Theo giới quan sát, sức nặng của giải Nobel hiện vẫn là động lực mạnh mẽ hướng tới các giá trị nhân văn. Giải thưởng mang đến cho người chiến thắng một "bệ phóng" độc quyền để thúc đẩy các công trình nghiên cứu, đồng thời lan tỏa cảm hứng kiến tạo sự thay đổi trên toàn cầu.

Suy cho cùng, giá trị cốt lõi của giải Nobel ngày nay chính là việc duy trì một diễn đàn tôn vinh xứng tầm cho khoa học, văn học và những nỗ lực không ngừng nghỉ vì hòa bình thế giới.