Hoa Đà Lạt: từ 35 lưu dân Hà thành đến vựa hoa châu Á

Đã nhiều năm, vùng hoa Đà Lạt không kiếm tiền từ vụ mùa. Những người sản xuất hoa đã quen với lối làm ăn chuyên nghiệp, kế hoạch và những kế hoạch tăng trưởng có tính toán kỹ càng.

Tại vùng hoa Đà Lạt, người dân đã quen với việc tổ chức sản xuất lớn, cân đối giữa nội tiêu và xuất khẩu - Ảnh: M.V.

Khi Hasfarm Holdings - công ty mẹ của Dalat Hasfarm - hoàn tất việc mua lại 100% Lynch Group (doanh nghiệp hoa tươi niêm yết trên sàn chứng khoán Úc) vào ngày 9-12-2025, thị trường nhìn thấy một con số ấn tượng: khoảng 270 triệu AUD (tương đương hơn 4.500 tỉ đồng). Người Đà Lạt lại thấy câu chuyện thâm trầm về vùng hoa Đà Lạt bắt đầu từ một cuộc "viễn chinh" của nông dân Bắc Hà.

Từ 35 người Hà Đông đến vùng hoa Đà Lạt

Theo địa chí Đà Lạt, câu chuyện ngành hoa Đà Lạt bắt đầu bằng một cuộc đại di dân vào năm 1936. Khi đó, dưới sự vận động của Tổng đốc Hà Đông Hoàng Trọng Phu và Quản đạo Đà Lạt Trần Văn Lý, 35 cư dân ưu tú từ các làng nghề nổi tiếng quanh hồ Tây (như Quảng Bá, Tây Tựu, Ngọc Hà...) đã quyết định rời quê hương vào Nam lập nghiệp.

Họ mang theo không chỉ hạt giống mà còn cả bí quyết thâm canh nghìn năm của đất Kinh Kỳ. Những ngày đầu, Đà Lạt vẫn là vùng hoang vu, sương muối và thú dữ rình rập.

Vua Bảo Đại gắn huy chương cho 16 nông dân trồng hoa Hà Đông ở Đà Lạt năm 1945 - Ảnh tư liệu

Sinh thời, ông Ngô Văn Ngôn (ấp Hà Đông, phường Lâm Viên - Đà Lạt) kể với chúng tôi trước ngày lên đường, người dân sống quanh Hồ Tây lo lắng khi chính quyền thời bấy giờ tuyển người chặt chẽ. Họ linh cảm đoàn người sẽ đến một nơi rất xa và rất lạ, nằm ngoài mọi tưởng tượng của những nông dân quanh năm không đặt chân ra khỏi lũy tre làng.

Nếu như những lần tuyển phu phen đi làm tại các đồn điền, chính quyền tìm những cùng đinh, lần này chỉ chọn những người trẻ khỏe và làm nông quen việc. Trong số 35 người ấy không ít người có gia cảnh không giàu nhưng sống ổn định nhờ quanh năm trồng rau hoa cung cấp cho Hà Nội.

Thương tá canh nông tỉnh Hà Đông Lê Văn Định đi tuyển người. Ông gọi tất cả thanh niên trai tráng của 6 làng hoa ra sân đình. Ông xem mặt, chân tay. Ông nắn kỹ từng đôi tay, rà tìm những đôi tay rắn chắc, đầy những vết chai sạn.

Khi chọn được 35 người ưng ý, ông Định đưa họ đi tham quan những khu vực trồng hoa, trồng rau theo công nghệ châu Âu của người Pháp tại làng hoa Ngọc Hà. Chưa yên lòng, ông Định chọn một khoảnh đất xấu nhất tại Hà Nội và bắt những người đã được chọn thực hành trồng trọt dưới sự giám sát của ông.

Và quá trình thực hành chỉ chấm dứt khoảng một năm sau đó, khi ông Định chứng kiến những thành quả nông nghiệp của những người nông dân được tuyển chọn khác biệt với những vườn rau hoa lúc bấy giờ.

Chính quyền thuê bác sĩ tiêm vắc xin phòng các bệnh dịch hạch, đậu mùa cho những người được tuyển chọn. Ông Ngôn kể ngày xưa mấy ai được tiêm thuốc, thấy mũi tiêm là sợ lắm, với họ khi đã tiêm thuốc thì chắc chắn có chuyện rất nghiêm trọng. Trước ngày lên đường, không khí lo âu phủ khắp những làng hoa có người thân lên đường.

Nhiều giống hoa chưa bao giờ có mặt tại Việt Nam cũng đã được trồng thành công ở Đà Lạt và xuất khẩu - Ảnh: M.V.

Các tư liệu tại Nhà văn hóa làng hoa Hà Đông - Đà Lạt ghi lại những người nông dân như ông Ngô Văn Ngôn mang 2.000 củ lay ơn đầu tiên vào Đà Lạt. Ông Nguyễn Văn Dụng - bậc thầy lai tạo màu sắc hoa huệ - cũng đặt những viên gạch đầu tiên để ấp Hà Đông, làng hoa cổ nhất Đà Lạt, chính thức ra đời năm 1938. Từ "cái nôi" này, nghề trồng hoa lan tỏa dần sang Thái Phiên, Vạn Thành và nhiều vùng phụ cận.

Những người đi trước không chỉ "khai hoang" theo nghĩa cầm cuốc mở đất. Họ còn là lớp "thực vật học" dân gian - kiên trì thử nghiệm, thuần hóa giống hoa ôn đới, chọn lọc từng vụ để những luống lay ơn, cúc, thược dược... bén rễ, rồi thành hàng hóa.

Đà Lạt từ chỗ là nơi cung ứng nông sản tại chỗ cho đô thị nghỉ dưỡng, dần trở thành vùng sản xuất chuyên canh có tay nghề, có truyền thống, có lớp lao động hiểu cây như hiểu người.

Trở thành trung tâm hoa của Đông Nam Á

Đến nay, toàn tỉnh Lâm Đồng có hơn 10.880ha hoa, sản lượng đạt 4,4 tỉ cành mỗi năm, mang lại nguồn thu lớn, nhiều nơi vượt 3 tỉ đồng/ha. Thương vụ mua lại Lynch Group của Hasfarm vừa qua là biểu hiện rõ nét của việc tận dụng nền tảng sản xuất tại Việt Nam để mở rộng ảnh hưởng ở thị trường châu Á - Thái Bình Dương.

Chăm sóc hoa khi còn là cây non trong nhà kính tại Đà Lạt - Ảnh: M.V.

Bước ngoặt hiện đại hóa đến vào thập niên 1990, khi dòng vốn và công nghệ sản xuất từ các công ty nước ngoài (FDI) xuất hiện. Cùng với dòng vốn là tiêu chuẩn sản xuất mới, tư duy chuỗi cung ứng mới thúc đẩy vùng hoa Đà Lạt chuyển hướng trở thành trung tâm cung ứng danh tiếng của khu vực.

"Doanh nghiệp FDI như Dalat Hasfarm không xây Đà Lạt trở thành vựa hoa từ con số 0. Khi các doanh nghiệp đến, Đà Lạt đã có sẵn một tổ hợp lợi thế: khí hậu - thổ nhưỡng hiếm có ở Đông Nam Á, cùng lực lượng lao động có truyền thống trồng hoa qua nhiều thế hệ", ông Trần Huy Đường (nguyên Chủ tịch Hiệp hội Hoa Đà Lạt) nhìn nhận.

Theo chiến lược UBND tỉnh Lâm Đồng xây dựng, Đà Lạt được định vị đến năm 2030 trở thành trung tâm sản xuất hoa tươi hàng đầu Đông Nam Á. Lâm Đồng đang xử lý yếu tố "cốt tử" là cây giống. Thay vì phụ thuộc giống nhập khẩu, Lâm Đồng dự kiến sản xuất 200 triệu cây giống mỗi năm bằng công nghệ nuôi cấy mô (in-vitro) vào năm 2030. Hiện Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng đang hỗ trợ nông dân nhập khẩu giống hoa có bản quyền để kinh doanh "sòng phẳng" và phù hợp thông lệ quốc tế.

Ngoài ra, tỉnh Lâm Đồng đang xúc tiến xây dựng Trung tâm Giao dịch hoa hiện đại cùng hệ thống sàn đấu giá tiêu chuẩn quốc tế ngay chân đèo Prenn. Điều này giúp minh bạch hóa giá cả, đưa hoa Đà Lạt đi thẳng từ trang trại đến các kệ siêu thị ở Úc, Nhật Bản và châu Âu, hạn chế qua nhiều khâu trung gian. Vị trí đặt trung tâm đấu giá ở vùng lõi sản xuất (Đà Lạt và vùng lân cận) cũng giúp hoa từ vườn ra thị trường nhanh nhất.