Hà Nội hình thành những 'đô thị đại học' ngoài nội đô

Phối cảnh Đô thị khoa học - công nghệ Hòa Lạc. Ảnh: UBND TP Hà Nội

Hỗ trợ xây dựng hạ tầng tại nơi mới

Theo đồ án Quy hoạch tổng thể Thủ đô Hà Nội tầm nhìn 100 năm đang lấy ý kiến rộng rãi trong nhân dân, tại khu vực đô thị trung tâm, không xây mới các cơ sở giáo dục đại học; giữ lại những cơ sở đại học đã được đầu tư đồng bộ (cơ sở 1), có khả năng chuyển đổi thành trung tâm đào tạo trình độ cao, trung tâm nghiên cứu và chuyển giao công nghệ, trung tâm khởi nghiệp. Tại khu vực bố trí cơ sở 2, tổ chức đào tạo đại học, bố trí các khu thực hành và lưu trú sinh viên.

Di chuyển những trường đại học, cao đẳng có diện tích nhỏ, cơ sở vật chất chưa đáp ứng yêu cầu ra ngoài khu vực đô thị trung tâm.

Đối với những cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp có diện tích đất, cơ sở vật chất không đáp ứng yêu cầu theo quy định phải di dời toàn bộ, thành phố hỗ trợ xây dựng hạ tầng tại nơi mới và sử dụng cơ sở cũ trong nội đô cho giáo dục phổ thông và mục đích công cộng.

Đối với các cơ sở giáo dục đại học, cơ sở giáo dục nghề nghiệp không thuộc diện di dời toàn bộ, thành phố hỗ trợ xây dựng hạ tầng tại cơ sở mới; cơ sở cũ sẽ được sử dụng cho các mục đích: Nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và đổi mới sáng tạo, đào tạo sau đại học, đào tạo nghề chất lượng cao, giáo dục phổ thông, không gian công cộng.

Duy trì một phần cơ sở trong nội đô

TS Phạm Hiệp - Viện trưởng Nghiên cứu Giáo dục và Chuyển giao tri thức, Trường Đại học Thành Đô - cho biết, kế hoạch chuyển các trường đại học ra khỏi nội đô đã có từ hàng chục năm nay. Đây là nội dung được triển khai trên cả nước, không chỉ riêng Hà Nội. Thế nhưng, vì nhiều lý do, kế hoạch này thực hiện chậm.

Hiện nay, tỉ lệ thanh niên theo học đại học vào khoảng hơn 30%, song theo ông, con số này có thể tăng lên 40-50%, thậm chí 60-70% trong tương lai. Từ đó, ông Hiệp nhận định, ngay cả khi dân số già hóa, tổng quy mô sinh viên trên cả nước sẽ không dừng ở mức gần 2 triệu như hiện nay mà có thể tăng lên khoảng 3-4 triệu.

“Khi cơ sở vật chất ở trong nội đô không đáp ứng được, thì buộc phải chuyển các trường đại học ra khỏi nội đô. Phải hình thành những "đô thị đại học" với quy mô lớn, tương đương một phường, xã. Trong đó toàn bộ không gian và hạ tầng xung quanh đều phục vụ cho hoạt động đào tạo và nghiên cứu của trường” - TS Phạm Hiệp nhận định.

Ông nhấn mạnh, các trường đại học cần được đặt gần khu công nghệ cao, khu công nghiệp và các cơ sở sản xuất của doanh nghiệp để hình thành chuỗi giá trị liên kết, qua đó đóng góp trực tiếp cho phát triển kinh tế - xã hội, thay vì tồn tại như những “ốc đảo” độc lập.

Việc di dời không nên tách rời các trường ra những khu vực biệt lập, mà cần bố trí trong các không gian phát triển mới, gắn với một hệ sinh thái chung. Mô hình này có thể thấy ở Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, nơi kết nối giữa đào tạo, nghiên cứu và sản xuất.

TS Hiệp nhấn mạnh, các trường đại học vẫn cần duy trì một phần cơ sở trong nội đô. Theo ông, việc giữ lại các cơ sở này là cần thiết bởi hoạt động của đại học không chỉ gắn với khu công nghiệp hay khu công nghệ cao. Chẳng hạn, các ngành kinh tế, tài chính cần có sự kết nối gần gũi với các tập đoàn, doanh nghiệp lớn - vốn vẫn đặt trụ sở tại khu vực trung tâm. Tương tự, các lĩnh vực về chính sách, kinh tế - xã hội cũng cần tiếp cận các cơ quan trung ương để phục vụ hoạt động tư vấn, nghiên cứu.

Từ thực tế vận hành, ông dẫn chứng nhiều trường đại học, đặc biệt là khối ngoài công lập, vẫn duy trì cơ sở trong nội đô. Đơn cử như Trường Đại học FPT, dù có cơ sở chính tại Hòa Lạc, vẫn giữ một số cơ sở tại khu vực trung tâm để phục vụ hoạt động đào tạo và kết nối.

Bước chuyển mình của hệ thống giáo dục

TS Đàm Quang Minh - Hiệu trưởng Trường Đại học Phú Xuân (Tập đoàn Giáo dục EQuest) - cho rằng, việc di dời các trường đại học ra khỏi nội đô, nếu nhìn một cách đầy đủ, sẽ tạo ra những tác động hai mặt vừa là cơ hội rất lớn, vừa là thách thức không nhỏ đối với cả sinh viên và giảng viên.

Trước hết, về mặt tích cực, đây là cơ hội để cải thiện điều kiện học tập và nghiên cứu một cách căn bản. Giáo dục đại học hiện đại không chỉ là giảng đường mà còn là phòng lab, không gian sáng tạo, khu thực hành và đặc biệt là sự kết nối với doanh nghiệp. Nếu không có không gian đủ lớn, rất khó triển khai các mô hình đào tạo gắn với thực tiễn như đào tạo theo dự án hay theo tình huống mà thế giới đang áp dụng rộng rãi.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, tác động tiêu cực trong ngắn hạn là rất rõ ràng. Đối với sinh viên, vấn đề lớn nhất là đời sống sinh hoạt. Khi chuyển ra xa trung tâm, chi phí đi lại có thể tăng lên, cơ hội làm thêm bị hạn chế, khả năng tiếp cận các tiện ích đô thị như việc làm, văn hóa, dịch vụ giảm đi.

Đối với giảng viên, thách thức còn sâu hơn. Việc di chuyển xa hơn, thay đổi môi trường sống, đặc biệt với những người đã ổn định gia đình tại nội đô, có thể ảnh hưởng trực tiếp đến động lực làm việc. Trong bối cảnh đội ngũ giảng viên chất lượng cao vốn đã thiếu, nếu không có chính sách phù hợp, nguy cơ “chảy máu chất xám” là hoàn toàn có thể xảy ra.

"Để việc di dời các trường đại học không trở thành một “cuộc chuyển nhà quy mô lớn” mà thực sự là một bước chuyển mình của hệ thống giáo dục, theo tôi cần hội tụ một số điều kiện then chốt mang tính nền tảng" - ông Minh nói.

Theo ông Minh, việc di dời không phải để giải tỏa áp lực đô thị đơn thuần, mà phải trả lời được câu hỏi: "Chúng ta muốn xây dựng một hệ thống đại học như thế nào trong 20-30 năm tới"? Nếu không có định hướng này, rất dễ rơi vào tình trạng "đẽo cày giữa đường", mỗi nơi làm một kiểu và cuối cùng không tạo ra được giá trị khác biệt.

Thứ hai, phải gắn di dời với tái cấu trúc hệ thống đại học. Đây là điều kiện quan trọng nhất. Nhiều trường hiện nay quy mô nhỏ, định vị không rõ ràng, chất lượng đào tạo chưa thực sự cạnh tranh. Nếu chỉ di chuyển vị trí mà không tái cấu trúc về mô hình (nghiên cứu hay ứng dụng, đào tạo nghề hay hàn lâm), thì sẽ tiếp tục duy trì những bất cập cũ ở một không gian mới. Ngược lại, đây là cơ hội để sắp xếp lại mạng lưới, hình thành các cụm đại học có quy mô đủ lớn, có phân tầng và có bản sắc rõ ràng.

Thứ ba, hạ tầng phải đi trước một bước. Không có một hệ thống giao thông thuận tiện, không có nhà ở, dịch vụ, thì không thể nói đến phát triển bền vững. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy các “đô thị đại học” thành công đều là nơi mà sinh viên và giảng viên có thể sống, học tập và làm việc trong một hệ sinh thái hoàn chỉnh, chứ không phải chỉ là một khu giảng đường tách biệt.

Thứ tư, phải tạo được hệ sinh thái học thuật và đổi mới sáng tạo. Một trường đại học không thể phát triển nếu đứng một mình. Cần có sự hiện diện của doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trung tâm đổi mới sáng tạo đi kèm. Khi đó, hoạt động học tập mới gắn với thực tiễn, nghiên cứu mới có đầu ra và sinh viên mới thấy rõ con đường nghề nghiệp của mình. Đây cũng là xu hướng mà nhiều mô hình giáo dục tiên tiến đang theo đuổi, gắn đào tạo với môi trường làm việc thực tế.

"Có thể nói, di dời đại học không đơn thuần là một quyết định quy hoạch, mà là một phép thử cho năng lực thiết kế hệ thống giáo dục. Nếu làm tốt, chúng ta không chỉ có những khuôn viên mới, mà có thể tạo ra một thế hệ đại học mới - hiện đại hơn, gắn với đời sống hơn và có sức cạnh tranh cao hơn" - TS Minh nhận định.