Ceuta - điểm nóng di cư hàng chục năm qua

Làn sóng 60.000 người di cư ồ ạt vào vùng lãnh thổ Ceuta được cho là hệ quả của nhiều yếu tố pháp lý, địa chính trị.

Người di cư di chuyển dọc biên giới phía Morocco sau các đợt vượt biên ồ ạt - Ảnh: REUTERS

Đây được xem là đợt di cư chưa từng có trong lịch sử gần đây, khiến 57 người thiệt mạng và Tây Ban Nha phải triển khai quân đội cùng Lực lượng Vệ binh Dân sự để tăng cường kiểm soát khu vực biên giới Ceuta.

Nguyên nhân chính xác của đợt di cư vẫn còn bỏ ngỏ, song các yếu tố đơn lẻ khó có thể giải thích đầy đủ.

Nhiều nhà quan sát cho rằng đây là hệ quả của nhiều yếu tố, bao gồm thông tin sai lệch, đặc điểm địa lý tuyến đường biển từ Morocco sang Ceuta; và quan hệ chính trị, cũng như mức độ phối hợp kiểm soát biên giới giữa Madrid và Rabat.

Ảo vọng từ một phán quyết

Yếu tố gần nhất về thời gian là phán quyết của tòa án Tối cao Tây Ban Nha liên quan đến vụ một công dân Algeria bị trả về Morocco năm 2024, sau khi vượt biên vào Ceuta bằng đường biển.

Từ năm 2015, luật Tây Ban Nha cho phép áp dụng cơ chế đặc biệt "trả về nước ngay tại biên giới" tại hai thành phố tự trị Ceuta và Melilla.

Theo cơ chế này, những người bị phát hiện tìm cách vượt qua các công trình hoặc phương tiện ngăn chặn hữu hình có thể bị trả về nước ngay, không thực hiện thủ tục hồi hương thông thường.

Tuy nhiên trong phán quyết số 814 năm 2026 công bố ngày 8-7, tòa án xác định biển không phải là một công trình ngăn chặn theo quy định này.

Những người bị chặn khi bơi hoặc sử dụng phương tiện nổi để tiếp cận Ceuta qua đường biển phải được xử lý theo thủ tục trả về thông thường, bao gồm quyền được trợ giúp pháp lý, có phiên dịch và tiếp cận thủ tục xin bảo hộ quốc tế.

Điều này vô tình khiến người di cư và các mạng lưới đưa người vượt biên cảm thấy việc vượt biên bằng cách bơi hoặc dùng phương tiện nổi hấp dẫn hơn bao giờ hết.

"Phong vũ biểu" giữa Madrid và Rabat

Binh sĩ Tây Ban Nha tuần tra biên giới Tây Ban Nha - Morocco ở vùng lãnh thổ Ceuta hôm 31-7 - Ảnh: AP

Năm 1991, Tây Ban Nha và Morocco ký Hiệp định tái tiếp nhận, cho phép Morocco tiếp nhận lại người di cư từ Tây Ban Nha.

Suốt nhiều năm qua, Tây Ban Nha và Liên minh châu Âu thường phối hợp với Morocco để ngăn người di cư vào Ceuta thông qua tuần tra chung, trao đổi thông tin và các hệ thống giám sát.

Cơ chế này thường được gọi là "ngoại hóa kiểm soát biên giới", tuy giúp giảm áp lực lên Ceuta trong điều kiện bình thường, nhưng cũng khiến hiệu quả kiểm soát phụ thuộc nhiều vào mức độ phối hợp giữa các bên.

Các sự kiện tại Ceuta năm 2014, 2021, cùng cuộc khủng hoảng tại Melilla năm 2022, là các tiền lệ cho thấy áp lực di cư có thể tăng rất nhanh khi điều kiện về an ninh, chính trị, pháp lý và quan hệ song phương thay đổi.

Người di cư tìm cách vượt biển từ Morocco sang biên giới vùng lãnh thổ Ceuta hôm 30-7 - Ảnh: AP

Tháng 5-2021, hơn 8.000 người đã vượt biên Ceuta trong khoảng 48 tiếng đầu sau khi lực lượng an ninh Morocco giảm cường độ kiểm soát khu vực biên giới.

Sự việc xảy ra trong bối cảnh quan hệ giữa Madrid và Rabat căng thẳng sau khi Tây Ban Nha tiếp nhận ông Brahim Ghali, lãnh đạo phong trào độc lập vùng Tây Sahara, sang điều trị.

Quan hệ hai nước sau đó được cải thiện khi Madrid thay đổi lập trường về vùng Tây Sahara vào năm 2022, và ủng hộ kế hoạch tự trị do Morocco đề xuất.

Trong đợt di cư tháng 7-2026, giữa bối cảnh tương tự, yếu tố chính trị tiếp tục được đặt ra.

Ngày 20-7, Thủ tướng Pedro Sánchez đã có chuyến thăm Algeria, đây là chuyến đi đầu tiên của một người đứng đầu Chính phủ Tây Ban Nha tới Algeria sau bốn năm.

Quốc hội Tây Ban Nha cũng đang thúc đẩy dự luật cấp quốc tịch cho người Sahrawi - dân tộc bản địa vùng Tây Sahara - một động thái được cho là có thể khiến Morocco không hài lòng.

Trao đổi với báo The Guardian, nhà nghiên cứu Matteo Villa cho rằng việc hàng chục nghìn người xuất hiện trong một thời gian rất ngắn khó tách khỏi yếu tố chính trị.

Tuy nhiên, tối 31-7, Bộ Ngoại giao Tây Ban Nha khẳng định quan hệ với Morocco vẫn "rất tốt", các quan chức Morocco cũng bác bỏ nhận định Rabat có động cơ chính trị trong việc xử lý làn sóng người di cư.

Một người đàn ông vừa vượt biên vào vùng lãnh thổ Ceuta - Ảnh: AP

Vì sao là lúc này?

Ceuta là đô thị nhỏ với dân số khoảng 85.000 người, có vị trí đặc biệt trong hệ thống kiểm soát di cư của châu Âu.

Cùng với Melilla, đây là hai thành phố tự trị của Tây Ban Nha nằm ở Bắc Phi, tạo thành những đường biên giới trên bộ duy nhất giữa châu Âu với châu Phi.

Với nhiều người di cư, Ceuta luôn là cửa ngõ quan trọng và là bàn đạp then chốt để sang châu Âu tìm kiếm cơ hội sống tốt hơn.

Để đến được đây, những người di cư thường phải bơi khoảng 5km từ thị trấn Fnideq của Morocco, một số điểm xuất phát khác từ thị trấn Belyounech sẽ gần hơn nữa.

Với cự ly chỉ vài km, trong khi điều kiện biển tương đối lặng, ngày dài hơn đêm vào cuối tháng 7, việc bơi hoặc sử dụng phương tiện nổi khả thi hơn nhiều so với mùa đông, Giám đốc Tổ chức hỗ trợ người tị nạn CEAR Mauricio Valiente trả lời Reuters.

Kinh tế khó khăn tại Morocco cũng được xem là một nguyên nhân quan trọng. Theo Reuters, có khoảng 1/4 thanh niên từ 15-24 tuổi của Morocco không đi học, không có việc làm và không tham gia đào tạo.

Việc nhiều video ghi lại cảnh vượt biên thành công được lan truyền trên mạng xã hội được cho là đã góp phần thôi thúc nhiều thanh niên ở bên kia biên giới tìm cách làm theo.

Những người đã vượt biên thành công tụ tập ở trung tâm TP tự trị Ceuta - Ảnh: REUTERS

Người di cư chờ đợi bên phía Morocco để tìm cách sang vùng lãnh thổ Ceuta - Ảnh: REUTERS