Bình dân học vụ số: Học để làm chủ không gian số

Phong trào "Bình dân học vụ số" không chỉ phổ cập tri thức công nghệ mà còn giúp mỗi người tự tin tham gia vào không gian số, góp phần phát triển toàn diện xã hội.

Bình dân học vụ số

Phong trào “Bình dân học vụ số” trở thành một phong trào cách mạng, toàn dân, toàn diện. (Ảnh: Phạm Hùng)

Từ cuộc chiến chống “giặc dốt” sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945 đến phong trào “Bình dân học vụ số” hôm nay là sự tiếp nối của một tinh thần: Học để làm chủ cuộc sống, làm chủ đất nước. Trong thời đại thông tin rộng mở, phổ cập kỹ năng số không chỉ là yêu cầu công nghệ, mà còn là hành trình nâng cao dân trí, bồi đắp bản lĩnh và gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc.

Từ chữ viết đến tri thức số

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, đất nước ta đứng trước muôn vàn khó khăn. Bên cạnh “giặc đói”, giặc ngoại xâm, nạn mù chữ là một thách thức lớn. Hơn 90% dân số không biết chữ, hệ quả của chính sách ngu dân mà thực dân Pháp áp đặt suốt nhiều năm.

Trong phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định chống nạn mù chữ là một trong những nhiệm vụ cấp bách của quốc gia. Ngày 8/9/1945, Sắc lệnh số 17-SL được ban hành, thành lập Nha Bình dân học vụ. Từ đó, phong trào học chữ lan rộng, đưa tri thức đến với đông đảo nhân dân, từ thành thị đến nông thôn, từ người trẻ đến người già.

Bình dân học vụ khi ấy không đơn thuần là dạy đọc, dạy viết. Đó còn là cuộc vận động văn hóa sâu rộng, khơi dậy tinh thần tự học, ý thức làm chủ và lòng tự tôn dân tộc. Biết chữ để tiếp nhận tri thức, hiểu quyền và nghĩa vụ của mình, người dân có thêm điều kiện tham gia xây dựng, bảo vệ nền độc lập vừa giành được.

Hơn tám thập niên sau, đất nước bước vào một giai đoạn phát triển mới, khi tri thức và công nghệ ngày càng tác động sâu sắc đến mọi mặt đời sống. Nếu trước đây, biết đọc, biết viết là điều kiện để mỗi người tiếp cận thế giới tri thức, thì hôm nay, biết sử dụng công nghệ, tìm kiếm và kiểm chứng thông tin, bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng trở thành những năng lực thiết yếu.

Phong trào “Bình dân học vụ số” ra đời trong mạch tiếp nối ấy. Đây không chỉ là việc hướng dẫn người dân sử dụng điện thoại thông minh, các nền tảng trực tuyến hay dịch vụ công số. Sâu xa hơn, đó là quá trình phổ cập tri thức, hình thành năng lực làm chủ công nghệ và giúp mỗi người tự tin tham gia đời sống số.

Tinh thần này cũng cụ thể hóa định hướng đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị. Chuyển đổi số chỉ thực sự đi vào chiều sâu khi không dừng lại ở hạ tầng, thiết bị hay những nền tảng hiện đại, mà trở thành năng lực của từng người dân, nguồn lực của toàn xã hội.

Tại Hội nghị chuyên đề “Bình dân học vụ số - Quốc hội số: Khung kiến thức, kỹ năng số cho Quốc hội hiện đại” ngày 13/9/2025, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phổ cập tri thức cơ bản về chuyển đổi số cho toàn dân, học tập tinh thần học tập suốt đời của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Theo Tổng Bí thư, sau khi toàn dân tham gia Bình dân học vụ để xóa mù chữ, hôm nay, để tiến kịp, tiến cùng thời đại, toàn dân cần tích cực tham gia phong trào “Bình dân học vụ số”.

Tổng Bí thư khẳng định, phong trào “Bình dân học vụ số” phải trở thành một phong trào cách mạng, toàn dân, toàn diện, bao trùm, sâu rộng. Mỗi đảng viên, cán bộ, công chức phải tiên phong, gương mẫu tham gia học tập kỹ năng số, chuyển đổi phương thức làm việc cho phù hợp với thời đại số.

Thông điệp ấy đặt ra yêu cầu rõ ràng, đó là phổ cập kỹ năng số phải trở thành phong trào cách mạng toàn dân, toàn diện, bao trùm, sâu rộng. Trong đó, cán bộ, đảng viên, công chức cần tiên phong, gương mẫu học tập và đổi mới phương thức làm việc; đồng thời, mọi người dân đều cần có cơ hội tiếp cận tri thức số phù hợp với điều kiện và nhu cầu của mình.

Bình dân học vụ số: Làm chủ không gian số

Thanh niên hướng dẫn cho người dân về công nghệ. (Nguồn: VGP)

Không chỉ biết dùng công nghệ...

Theo báo cáo Digital 2026, đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người dùng internet, tương đương 84,2% dân số; số định danh người dùng mạng xã hội đạt khoảng 79 triệu. Những con số này cho thấy không gian số đã trở thành một phần quan trọng của đời sống xã hội.

Tuy nhiên, khả năng tiếp cận công nghệ không đồng nghĩa với năng lực làm chủ công nghệ. Một người có thể sử dụng thành thạo mạng xã hội nhưng vẫn gặp khó khăn khi phân biệt thông tin thật, giả; tiếp nhận nhiều nội dung mỗi ngày nhưng chưa chắc hiểu sâu vấn đề; chia sẻ nhanh chóng nhưng chưa dành thời gian kiểm chứng nguồn tin.

Trong một phát biểu, TS. Đỗ Ngọc Minh, Giám đốc Chương trình Tài nguyên Giáo dục Mở Việt Nam (VOER) lưu ý rằng nguy cơ thiếu hụt kỹ năng công nghệ là có thật, nhưng đáng lo hơn là con người có thể bị cuốn vào môi trường thông tin ngày càng tràn lan và dễ bị thao túng.

Theo ông Minh, con người dễ rơi vào trạng thái tiếp nhận thông tin nhanh nhưng hời hợt, chia sẻ nhiều nhưng ít kiểm chứng, tiếp xúc với văn hóa nhiều hơn nhưng chưa chắc hiểu sâu hơn. Đây chính là nguy cơ “tụt hậu văn hóa” ngay giữa thời đại thông tin dư thừa.

Nhận định này gợi mở một yêu cầu quan trọng đối với “Bình dân học vụ số”, đó là không chỉ dạy người dân cách sử dụng công cụ, mà còn phải giúp họ hình thành tư duy phản biện, khả năng đánh giá thông tin và trách nhiệm khi tham gia không gian mạng.

TS. Đỗ Ngọc Minh khuyến nghị, người dân cần được trang bị kỹ năng theo nhiều cấp độ như tiếp nhận, hấp thụ thông tin; xử lý, phân biệt đúng sai; nói ra, lan tỏa điều đúng đắn và giúp người khác làm được điều đúng đắn. Đó là một lộ trình hướng tới mục tiêu “bình dân”, để phong trào có thể chạm tới tất cả mọi người.

Ở góc độ văn hóa và chính sách, TS. Lê Thị Thu Phượng, giảng viên Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng tư tưởng xóa nạn mù chữ của Chủ tịch Hồ Chí Minh năm 1945 vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi, nhưng được chuyển hóa, nâng tầm thành phong trào “Bình dân học vụ số”, góp phần hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW.

Bà Phượng nhấn mạnh sự cần thiết phải hoàn thiện quy định về AI, dữ liệu cá nhân, bản quyền và trách nhiệm của các nền tảng; đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu số về lịch sử, văn hóa Việt Nam có nguồn gốc rõ ràng, được kiểm chứng. Trong quá trình đó, “bộ lọc văn hóa” bền vững nhất chính là năng lực hiểu, lựa chọn và chịu trách nhiệm của mỗi người trên không gian số.

Đây cũng là điểm cốt lõi để nhìn nhận “Bình dân học vụ số” như một nhiệm vụ phát triển con người, chứ không chỉ là một chương trình phổ cập kỹ thuật. Khi công nghệ mở ra cơ hội tiếp cận kho tri thức toàn cầu, mỗi người càng cần có khả năng lựa chọn những giá trị phù hợp, nhận diện thông tin sai lệch và gìn giữ bản sắc dân tộc.

Muốn phong trào đi vào thực chất, việc học cần bắt đầu từ những nhu cầu gần gũi: Người cao tuổi biết sử dụng dịch vụ số an toàn; người lao động ứng dụng công nghệ vào công việc; học sinh biết tìm kiếm, đánh giá nguồn học liệu; mỗi công dân biết bảo vệ thông tin cá nhân và có trách nhiệm với nội dung mình chia sẻ. Quan trọng hơn, người đã biết có thể hướng dẫn người chưa biết, để tri thức số được lan tỏa trong gia đình và cộng đồng.

Vì thế, tinh thần học tập suốt đời cần trở thành nền tảng của phong trào. Không ai có thể biết hết mọi điều trong một thế giới công nghệ liên tục thay đổi, nhưng ai cũng có thể học thêm mỗi ngày, từ những kỹ năng cơ bản nhất đến khả năng ứng dụng công nghệ để sáng tạo và giải quyết vấn đề.

Từ phong trào “Bình dân học vụ” năm 1945 đến “Bình dân học vụ số” hôm nay, điều còn nguyên giá trị không chỉ là khát vọng nâng cao dân trí, mà còn là quan niệm: Tri thức phải đến được với mọi người. Nếu biết chữ từng mở ra cánh cửa để người dân làm chủ cuộc đời mình, thì năng lực số hôm nay sẽ giúp mỗi người chủ động hơn trong học tập, lao động và đời sống.

Trong không gian số rộng mở, làm chủ công nghệ cũng là làm chủ cách tiếp nhận thông tin, gìn giữ văn hóa và chịu trách nhiệm với cộng đồng. Đó chính là ý nghĩa sâu xa của “Bình dân học vụ số”, không để ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình tiến cùng thời đại, đồng thời xây dựng một xã hội biết học hỏi, biết chọn lọc và biết sử dụng tri thức.